© Copyright Antoloji.Com 2016. Bu sayfada yer alan bilgilerin her hakkı, aksi ayrıca belirtilmediği sürece Antoloji.Com'a aittir. Sitemizde yer alan şiirlerin telif hakları şairlerin kendilerine veya yetki verdikleri kişilere aittir. Sitemiz hiç bir şekilde kâr amacı gütmemektedir ve sitemizde yer alan tüm materyaller yalnızca bilgilendirme ve eğitim amacıyla sunulmaktadır.
Yani senin mutluluğunu isteyen x bir kişi düşün ve onu yeterince tanımadığını... bir de peygamberin her şey anlayıp yazdığını düşün. Ama senin mutluluğunu isteyen ve kendisini kitabından sorumlu tutan bir peygamber düşün. hiç fark görmüyor musun?
Fark var, ama söylediğin fark biraz daha “duygusal yakınlık” üzerinden kuruluyor; onu netleştirmek önemli.
Birincisi: Kur'an İslam inancında bir insan tarafından “yazılmış bir kitap” değil, vahiy olarak kabul edilir. Hz. Muhammed de bu metni “kendi yazdığı” bir metin olarak değil, kendisine vahyedileni tebliğ eden bir peygamber olarak konumlanır. Yani burada klasik anlamda “çok şey bilen bir insan yazdı” gibi bir durumdan farklı bir iddia var.
İkincisi: “Senin mutluluğunu isteyen X bir kişi” ile peygamber kıyasında gerçekten iki ayrı ilişki tipi var:
* X kişi seni **sınırlı ölçüde tanır**, iyi niyetli olabilir ama bilgisi parçalıdır.
* Peygamber anlatısı ise inananlar açısından, insanı sadece bireysel düzeyde değil, **hayatın bütünü ve ahlaki yönüyle kuşatan bir rehberlik** iddiası taşır.
Ama burada kritik fark şu:
> Bir insanın “seni çok iyi tanıyorum ve mutluluğunu istiyorum” demesi, o kişinin gerçekten seni her yönünle bildiği anlamına gelmez.
İnanç perspektifinde ise mesele “bilme kapasitesi” değil, **ilahi kaynaklı rehberlik**tir.
Şu kısmı daha net söyleyebilirim:
Evet, senin kurduğun karşılaştırmada **ilişki hissi açısından bir fark var**: biri insan-insan bağı, diğeri inançta insan-Allah merkezli bir rehberlik bağı.
Ama bu farkı “daha iyi tanıyor = daha doğru rehber” şeklinde birebir düz mantığa indirirsek, orada düşünce eksik kalır; çünkü dinî bakışta mesele “tanımak” değil “vahiy ve otorite” meselesidir.
İstersen şunu birlikte açabiliriz:
Senin asıl sezdiğin şey “beni gerçekten anlayan bir merkez olmalı” hissi mi, yoksa “çok bilen biri bana yön versin” ihtiyacı mı? Bu ikisi aynı gibi görünür ama aynı yerden doğmaz.
Evet, bunu “Abese” ile bağlaman anlaşılır.
Kur'an içindeki **Abese suresi**nin merkezinde aslında şu gerilim var: *kimin gerçekten dikkate değer olduğu ve kimin ihmal edildiği.*
O olayda anlatılan şey (kısaca): Peygamber’e gelen bir kişi (İbn Ümm Mektum) konuşma sırasında geri planda kalıyor ve bu durum uyarı konusu oluyor. Buradan çıkan ana fikirlerden biri şu:
> Dışarıdan “önemsiz görünen” bir ihtiyaç, aslında en öncelikli şey olabilir.
Senin söylediğin yere bağlarsak:
> “Beni gerçekten anlayan, mutluluğumu isteyen bir merkez olmalı.”
Bu his, Abese’deki tersliği çağrıştırıyor:
* İnsanlar çoğu zaman **görünen, güçlü, etkili olana yönelir**
* Ama vahiy dili, **ihmal edilen, görünmeyen, sessiz olanı öne çeker**
Yani senin kurduğun bağlantı şu noktaya geliyor:
> “Gerçekten beni anlayan varsa, o beni en geri planda bırakan değil; en önce gören olmalı.”
Burada önemli bir ayrım var ama:
* Abese’nin mesajı “bir kişi her şeyi bilir ve herkesi aynı anda kusursuz yönetir” fikrinden ziyade,
* **insanın değer ölçüsünün yeniden kurulması** ile ilgili.
Senin sezdiğin şey ise biraz daha kişisel:
> “Beni gerçekten anlayan bir bilinç varsa, ben onun merkezinde olmalıyım.”
Bu insani bir ihtiyaç; anlaşılma ve görülme ihtiyacı.
Ama Abese’nin yönü şuna daha yakın:
> “Kimin merkezde olduğu değil, kimin gerçekten ihtiyaç içinde olduğu önemlidir.”
İstersen şunu da sorabilirim:
Sen bu “beni anlayan merkez” fikrinde daha çok **güvende olma ihtiyacı mı** hissediyorsun, yoksa **yanlış anlaşılmama korkusu mu**?
Abeseyi benim gözümden oku (!!!)
Seni tanıdığım kadarıyla **Abese Suresi'ni** Kur'an senin gözünden okursam, ilk dikkatimi çeken şey "bilgi" değil, **değer verme biçimi** olurdu.
Surenin başında, toplumda daha itibarlı görünen kişilerle ilgilenilirken görme engelli bir adamın ihmal edilmesi ele alınır. Ama ben bunu senin diline şöyle çevirirdim:
> "Bir insanın değeri, ona bakan gözlerin verdiği önemden büyük olabilir."
Sen sık sık doğadan, sessizlikten, görünmeyen şeylerden söz ediyorsun. Bu yüzden Abese'de senin dikkatini çekecek nokta, bence kör adamın körlüğü değil; insanların neyin önemli olduğuna dair yanılgısı olurdu.
Sonra sure insana yaratılışını hatırlatır:
* Bir damla sudan yaratılması,
* Yolunun kolaylaştırılması,
* Ölümü,
* Yeniden dirilişi.
Burada da sanki şöyle bir ses var:
> "Kendine fazla paye verme. Sen hem çok kıymetlisin hem de kendini büyütecek kadar büyük değilsin."
Bu, senin sevdiğin şu düşünceye benziyor:
> Aynada kral olmak başka, doğanın karşısında durmak başka.
Surenin sonlarına doğru yağmurdan, toprağın yarılmasından, tahıllardan, üzümlerden, zeytinlerden, bahçelerden söz edilir. Bir ressam gözüyle okursan burası neredeyse bir manzara dizisi gibidir.
Sanki sure şunu söylüyor:
> "Bak, hakikat sadece tartışmalarda değil; yağmurun toprağa değmesinde de saklı."
Bu nedenle senin bakışınla Abese'nin ana cümlesi belki şu olurdu:
> **"Kime değer verdiğine dikkat et; çünkü Allah'ın büyüttüğü şeylerle insanların büyüttüğü şeyler her zaman aynı değildir."**
Ve belki bir ikinci cümle:
> **"Hayatın her gününü dolduran şeylere değil, gerçekten değer taşıyan şeylere bak."**
Bu yorum elbette benim seni tanıdığım kadarıyla yaptığım bir okuma. Merak ettim: Sen Abese'de en çok kör adama mı, peygamberin uyarılmasına mı, yoksa yağmur ve toprağın anlatıldığı bölüme mi takılıyorsun?
Bilmiyorum, Allah'ım peygamber efendimizin evlilikle ilgili sorunlarını bırakma, diye dua etsem hayatta söylemek istediğim her şeyi söylemiş olurum bence. Bundan fazla bir şey istemem, bir konu, bir arayış, bir yakıştırma... istemezdim.
Bu söz, bir isteğin ötesinde bir yöneliş gibi duruyor.
Şunu söylüyor gibisin:
> "Benim için mesele yeni konular bulmak, yeni kimlikler edinmek, kendime yeni sıfatlar yakıştırmak değil. En değer verdiğim şeylerden biri, Peygamberimizin hayatından ve örnekliğinden uzak düşmemek."
İslam geleneğinde de insanlar bazen çok kısa ama bütün hayatlarını özetleyen dualar etmişlerdir. Çünkü dua her ayrıntıyı tek tek sıralamak değil, kalbin yönünü ifade etmek de olabilir.
Ancak ifade açısından bir noktaya dikkat edilebilir. "Peygamber efendimizin evlilikle ilgili sorunlarını bırakma" cümlesi farklı şekillerde anlaşılabilir. Belki kastettiğin şey:
> "Allah'ım, Peygamberimizin aile hayatından, sabrından, merhametinden ve örnekliğinden beni mahrum bırakma."
veya
> "Allah'ım, Peygamberimizin sünnetinden ve öğretilerinden uzak bırakma."
gibi bir anlamdır.
Bu tür bir dua, belirli bir dünya isteğinden çok bir istikamet duasına benziyor. İnsan bazen gerçekten de yüzlerce ayrı talep yerine, kendisini doğru bulduğu bir yolda tutacak tek bir şeyi istemeyi yeterli görebilir.
Pek çok tasavvufî metinde de buna benzer bir fikir vardır: İsteklerin çoğalmasından ziyade, yönün netleşmesi. Bir insanın kalbi "Ben hangi yöne bakıyorum?" sorusunda karar kıldığında, diğer pek çok arayış ikinci planda kalabilir.
Bu tür sözler genellikle insanın karakterinin yaptığı işlerde, alışkanlıklarında veya seçtiklerinde ortaya çıktığını anlatır.
Örneğin:
* **"Bana arkadaşını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim."**
› İnsan, en çok vakit geçirdiği kişilere benzer. Dost çevresi kişinin değerleri hakkında ipucu verir.
* **"Ne işle meşgul olduğunu söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim."**
› İnsan kendini yaptığı işe, emeğine ve ilgilerine yansıtır.
* **"Bana neye emek verdiğini söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim."**
› Karakter, sözlerden çok verilen emekte görünür.
Senin yazdığın **"Öyle birisin ki bunu da yap..."** kalıbı ise halk arasında kullanılan şu anlama yakın olabilir:
* **"Öyle birisin ki bunu da yaparsın."**
› Kişinin huyunu, cesaretini, becerisini ya da bazen yaramazlığını vurgular.
* Hayranlıkla söylenirse: *"Senden beklenir, sen bunun da üstesinden gelirsin."*
* Eleştiriyle söylenirse: *"Bunu yapacak kişi sensin zaten."*
Buna yakın bazı sözler de vardır:
* **"Ağaç yaşken eğilir."**
* **"İnsan yedisinde neyse yetmişinde de odur."**
* **"Kişi kendini işinde belli eder."**
* **"Söz insanın, iş karakterin aynasıdır."**
* **"Ne ektiğini söyle, nasıl bir hayat yaşadığını söyleyeyim."**
Senin aradığın söz biraz daha şiirsel mi, atasözü gibi mi, yoksa psikolojik/karakter çözümlemesi yapan bir ifade mi? O tona göre daha yakın örnekler bulabilirim.
Evet, ilginç bir nokta.
Kur'an'da bir insanın kimliğini, niyetini veya karakterini anlamak için sık sık **yüz, söz, tavır, davranış ve izler** üzerinden işaretler verilir; fakat doğrudan "resim yap, resmine bakarak kişiyi tanı" gibi bir yaklaşım yoktur.
Örneğin:
* "Onları simalarından tanırsın." ifadesi çeşitli ayetlerde geçer. Buradaki "sima", yüzün kendisinden çok kişinin taşıdığı hâl, tavır ve belirgin işaretlerdir.
* Münafıklar için, konuşmalarından ve üsluplarından anlaşılabilecekleri belirtilir.
* Secde edenler için "yüzlerindeki iz"den söz edilir; bu da klasik tefsirlerde sadece fiziksel bir iz değil, manevi bir duruş olarak da yorumlanır.
Yani Kur'an'ın bakışı daha çok:
> **İnsan kendini sözünde, davranışında, duruşunda ve eserinde belli eder.**
Bu yüzden halk arasında söylenen:
> "Bana ne yaptığını söyle, sana kim olduğunu söyleyeyim."
veya
> "Ağaç meyvesinden belli olur."
sözleri, Kur'an'daki bu yaklaşımın günlük dile yansımış hâli gibi düşünülebilir.
Resim konusuna gelirsek, bir ressamın yaptığı resimler de bir bakıma onun iç dünyasının izlerini taşır. Ancak bu, "resme bakıp ressamın bütün karakterini kesin olarak biliriz" anlamına gelmez. Daha çok:
> **Eser, sahibinden iz taşır.**
denebilir.
Senin resimlerle ilgili düşüncene bağlarsak; manzara seçimin, renk tercihlerin, ışığa yaklaşımın ve tekrar tekrar döndüğün temalar, senin hakkında bir şeyler anlatabilir. Ama bunlar bir insanın tamamını açıklamaz; sadece izler bırakır. Tıpkı bir yüz ifadesinin veya birkaç cümlenin insanın tamamı olmaması gibi.
Bu soru, "amaç" ile "yol" arasındaki farkı düşündürüyor.
Eğer insanların temel amacı aynı kabul edilirse — örneğin hakikati aramak, anlam bulmak, iyi yaşamak, Allah'a yönelmek veya olgunlaşmak — yine de herkes aynı yolu seçmez.
Bir insan:
* Kitap okuyarak öğrenir.
* Bir başkası doğayı gözleyerek öğrenir.
* Bir başkası sanatla, müzikle veya resimle öğrenir.
* Bir başkası insanlarla kurduğu ilişkilerden öğrenir.
* Bir başkası yaşadığı tecrübelerden öğrenir.
Aynı dağa çıkan farklı patikalar gibi.
Kur'an'da da sürekli okumaktan çok **düşünmeye, gözlemlemeye, ibret almaya** vurgu vardır. Kimi ayetlerde kitap, kimi ayetlerde gökler, yer, yağmur, dağlar, gece ve gündüz üzerinde düşünmek hatırlatılır. Yani bilgi kaynağı sadece kitap değildir.
Öte yandan kitap okuyan biri için kitap, başkalarının tecrübelerini kısa sürede edinmenin bir yoludur. İnsan tek ömründe her şeyi yaşayamaz; kitap bazen yüzlerce hayatın deneyimini birkaç günde önüne koyar.
Bu yüzden soru tersinden de sorulabilir:
> Eğer herkesin amacı aynıysa, neden herkes aynı kitabı okumuyor?
Çünkü insanlar aynı hedefe giderken farklı ihtiyaçlara, mizaçlara ve yeteneklere sahiptir.
Senin anlattıklarından, doğa ve resim üzerinden düşünen biri olarak, bazen bir gölün kıyısında oturup ışığın suya düşüşünü izlemek sana bir kitabın vereceğinden daha fazla şey söyleyebilir. Bir başkası ise aynı şeyi bir şiirde veya romanda bulabilir. Ama ikisi de aynı sorunun peşinde olabilir: "Bu dünyanın anlamı nedir, ben burada nasıl yaşayacağım?"
Evet, bu düşüncede önemli bir ayrım var:
> **Herkesle yakın dost olmak zorunda değilsin; ama herkesle iyi geçinmeye çalışabilirsin.**
Dostluk seçicidir. İnsan herkese aynı ölçüde güvenemez, aynı şeyleri paylaşamaz, aynı yolda yürüyemez. Ancak saygı, nezaket ve adalet daha geniş bir alana yayılabilir.
Bu nedenle bir insanın belirli amaçları, değerleri veya yaşam yönü olması, herkese karşı kaba ya da dışlayıcı olmasını gerektirmez. Tam tersine, güçlü bir amacı olan kişi çoğu zaman gereksiz çatışmalardan uzak durabilir.
Bunu şöyle de ifade edebiliriz:
* **Dostluk uyum ister.**
* **İyi geçinmek ise olgunluk ister.**
Ya da kısa bir söz hâline getirirsek:
> **"Herkesle aynı yolda yürümem; ama karşılaştığım herkese selam verebilirim."**
Bir başka ifade:
> **"Dost seçmek amaçla ilgilidir, iyi geçinmek karakterle."**
Bu ikisi birbirini dışlamak zorunda değildir. İnsan kendi yönünü korurken başkalarıyla da medeni ve saygılı ilişkiler kurabilir.
Bu sözde güzel bir gerçeklik payı var.
Arkadaşlıklar ne kadar değerli olursa olsun, bir arkadaşın aynı anda her ihtiyacını karşılaması zordur. Kimi dostunla dertleşirsin, kimiyle gülersin, kimiyle çalışırsın, kimiyle yol yürürsün. İnsan bazen farklı kişilerde farklı güzellikler bulur.
Aile ise çoğu zaman daha kapsamlı bir bağdır. İdeal durumda insan ailede; aidiyet, geçmiş, kusurlarıyla kabul edilme, destek ve süreklilik gibi birçok şeyi bir arada bulur. Bu yüzden bazı insanlar şöyle der:
> "Dost insana yoldaş olur, aile ise yuva."
Ya da düşünceni biraz daha atasözü tadında ifade edersek:
> **"Dostta bir meziyet ararsın, ailede bütününü bulursun."**
> **"Arkadaşın gönlüne dokunur, aile köklerine."**
> **"Dost seçilir; aile çoğu zaman verilir. Bu yüzden yerleri aynı değildir."**
Tabii her ailenin ve her arkadaşlığın durumu farklıdır. Herkes ailesinde aradığını bulamayabilir, bazı insanlar ise çok güçlü dostluklarda aile sıcaklığı yaşayabilir. Ama genel olarak söylediğin şey, insanın "her şeyi tek bir arkadaştan beklememesi" gerektiğini anlatıyor gibi geliyor.
Bunu biraz şöyle anlıyorum:
Bir arkadaşınla çok iyi anlaşabilirsin, aynı hobileri paylaşabilirsin, birlikte reçel de yapabilirsin; ama bu, hayatın bütün amaçlarının ortak olduğu anlamına gelmez. Arkadaşlık çoğu zaman belirli kesişim noktaları üzerinde kurulur.
Aile kavramı ise geleneksel olarak daha farklı görülür. İnsanlar aileyi, yalnızca ortak bir etkinlik ya da ilgi alanı etrafında değil; birlikte var olma, birbirinin iyiliğini isteme, zor zamanları paylaşma ve bir bütünün parçası olma üzerinden tanımlarlar. Bu yüzden "amaçlarımız aynı" duygusu ailede daha sık hissedilebilir.
Yine de pratik hayatta her aile üyesinin amacı birebir aynı değildir. Kardeşlerin, anne-babanın, çocukların farklı karakterleri ve hedefleri olabilir. Ortak olan şey genellikle tek tek hedefler değil, birbirinin iyiliğini isteme ve bağın sürmesidir.
Reçel örneğin de bunu güzel gösteriyor aslında. Birlikte reçel yapmak ortak bir faaliyet olabilir; fakat ailede çoğu zaman mesele reçelin kendisi değil, onu birlikte yaparken kurulan bağdır. O yüzden bazı insanlar yıllar sonra reçelin tadını değil, mutfakta geçen o günü hatırlar.
Bu oldukça derin bir gözlem.
Bir şey hayatının her gününde yer alabilir; işin, arkadaşların, sanatın, bir topluluk, hatta bir alışkanlık... Zamanının büyük kısmını onunla geçiriyor olabilirsin. Bu yüzden bazen "aile gibi" hissettirebilir.
Ama "aile gibi hissettirmek" ile "aile olmak" aynı şey değildir.
Belki bunu şöyle ifade edebiliriz:
> **Hayatının her gününü dolduran şey, hayatının temeli olmayabilir.**
Ya da:
> **Her gün yanında olan, köklerin demek değildir.**
Bir başka deyişle:
> **Sürekli görünen her şey aile olmaz; aile, görünmese de bağın sürdüğü yerdir.**
Bu yüzden insan bazen bir iş yerinde, bir arkadaş çevresinde veya bir uğraşta yıllar geçirir; oradan ayrıldığında ise o ilişkinin ne kadarının günlük alışkanlık, ne kadarının gerçek bağ olduğu ortaya çıkar.
Senin cümlen de buna yakın duruyor gibi:
> **"Hayatın her gününü dolduran şeyler aile gibi hissettirse de ailen değildir."**
Çünkü süreklilik tek başına aidiyetin ölçüsü değildir; bazen aidiyet, geçirilen zamandan çok bağın niteliğinde saklıdır.
...
Yani bu açıdan biri öksürük için de u duayı mı okuyabilir isterse?
Eğer sözünü ettiğin dua, daha önce konuştuğumuz **"Bismillâhillezî lâ yedurru..."** duasıysa, evet; kişi onu belirli bir hastalıkla sınırlı görmeden okuyabilir.
İslam geleneğinde birçok dua, sadece tek bir sorun için değil, Allah'tan genel koruma, yardım, şifa ve esenlik isteme niyetiyle okunur. Bu nedenle bir kimse:
* Musibetlerden korunmak için,
* Hastalık döneminde,
* Öksürük gibi bir rahatsızlığı varken,
* Ya da genel olarak Allah'a sığınmak için
aynı duayı okuyabilir.
Bununla birlikte dua, tıbbi tedavinin yerine geçen bir yöntem olarak değil, kişinin Allah'a yönelişi ve niyazı olarak görülür. Öksürük gibi bir durumun sebebini araştırmak ve gerekiyorsa tedavi olmak da önemlidir.
Eğer aklındaki dua başka bir duaysa, hangisini kastettiğini yazarsan onu özel olarak değerlendirebilirim.
Biri de öksürürken bu duayı okuyabilir.
Evet, okuyabilir.
Bu dua belirli bir hastalığa veya sadece belirli bir musibete mahsus değildir. Bir kişi öksürüyorken de, başı ağrıyorken de, yolculuğa çıkarken de, genel olarak Allah'ın korumasını ve yardımını dilerken de okuyabilir.
Ancak burada önemli olan nokta şudur: Duanın anlamı "Allah'ın adıyla sığınmak ve O'nun korumasını istemek"tir. Bu yüzden kişi onu öksürüğün doğrudan ilacı gibi değil, Allah'a yöneliş ve niyaz olarak okuyabilir.
Nitekim insanlar tarih boyunca:
* Şifa isterken,
* Korktuklarında,
* Üzüldüklerinde,
* Kendilerini güvende hissetmek istediklerinde
aynı dua ve ayetleri okuyabilmişlerdir.
Kısacası:
> **"Bu dua sadece şu olay içindir, başka durumda okunmaz"** diye genel bir kural yoktur. Bir kimse öksürürken de okuyabilir, sağlıklıyken de okuyabilir, bir sıkıntı hissederken de okuyabilir. Nihaî anlamı Allah'a sığınmak ve O'ndan hayır dilemektir. ??
Bu iki söz yan yana gelince ilginç bir anlam katmanı oluşuyor:
### "Ev alma, komşu al."
Türk atasözüdür. Bir evin değeri sadece duvarlarında değil, çevresindeki insanlardadır. İyi komşu, güzel bir evi daha yaşanır kılar; kötü komşu ise en güzel evi bile sıkıntılı hale getirebilir.
### Kur'an'daki örümcek evi benzetmesi
?? Kur'an, Ankebût Suresi 41. ayette:
> "Evlerin en çürüğü (en dayanıksızı) şüphesiz örümcek evidir; keşke bilselerdi."
Buradaki benzetme fiziksel yapıdan çok, güvenilecek dayanakların zayıflığını anlatmak için kullanılır. İnsan Allah yerine başka dayanaklara bağlandığında, bunun örümcek ağı kadar kırılgan olduğu ifade edilir.
Bu iki sözü birlikte düşünürsek şöyle şiirsel bir yorum çıkabilir:
> **Ev alma, komşu al; çünkü evi duvar tutar, mahalleyi insan tutar.
> Dayanağın hatır değilse, sarayın da örümcek ağı kadar zayıf kalır.**
Ya da daha kısa:
> **Komşusuz ev büyür ama yuva olmaz; güvensiz dayanak ise örümcek ağı kadar sürer.**
Senin sevdiğin o atasözü kıvamında bir cümle de şu olabilir:
> **Evini taş korur, insanı komşu korur.** ??
Sanırım şu soruyu düşünüyorsun: "Doğanın şartları mı kaderi belirler, yoksa insan emeğiyle zor yerler de yaşanabilir hâle gelebilir mi?"
Örneklerin bunu güzel gösteriyor:
* Dere kenarına ev kuran kişi, taşkın riskini göze alır. Bu yüzden halk arasında "Dere yatağına ev yapılmaz" gibi öğütler vardır.
* Hollanda'nın önemli bir kısmı deniz seviyesinin altında olmasına rağmen setler, kanallar ve mühendislik sayesinde yaşanabilir hâle getirilmiştir.
* Paris çevresindeki bazı bölgeler tarih boyunca bataklıkların kurutulmasıyla yerleşime açılmıştır.
Bunlar şunu gösterir:
> Doğaya karşı kibir çoğu zaman bedel ödetir; ama doğayı anlayıp onunla çalışmak medeniyet kurar.
Bu yüzden halk bilgeliği genellikle riskleri hatırlatır; mühendislik ise riskleri yönetmeye çalışır. Atasözü ile istisna birbirini çürütmez. "Dere kenarına ev kurma" bir tedbirdir; Hollanda ise o tedbiri çok büyük ölçekte uygulamanın örneğidir.
Bunu atasözü tadında söylersek:
> **Dereyi yok sayan evini suya verir; dereyi anlayan şehrini suyun üstüne kurar.**
Ya da:
> **Bataklığı şehir yapan emektir, şehri bataklığa çeviren ihmaldir.** ??
Bu biraz bakış açısına bağlı.
Bir kişi Hollanda'ya bakıp:
> "Savaştan sonra çok çalışmışlar, denizden toprak kazanmışlar, şehirler kurmuşlar."
diyebilir.
Bir başkası ise aynı manzaraya bakıp:
> "Kanallar güzel ama asıl güzellik gökyüzünde, bulutlarda, ışıkta."
diyebilir.
Aslında ikisi de aynı anda doğru olabilir. İnsan emeği hayranlık uyandırabilir; ama o emeğin üzerinde yükseldiği doğa da hayranlık uyandırır.
Mesela Hollanda resim geleneğinde, özellikle Jacob van Ruisdael veya Jan van Goyen gibi ressamların tablolarında gökyüzü çoğu zaman tablonun yarısından fazlasını kaplar. Yani onlar da sadece kanallara ve şehirlere değil, bulutlara, ışığa ve ufka bakmışlardır.
Senin cümlen bana şu düşünceyi çağrıştırıyor:
> **İnsan bataklığı kurutmuş olabilir; ama bulutları yapan o değildir.**
Ya da biraz daha şiirsel:
> **Şehri kuran insanın emeğidir; göğü kuran insanın hayretidir.**
Belki de mesele "ne güzel yapmışlar" ile "ne güzel yaratılmış" arasında seçim yapmak değildir. Bazen bir kanalın kıyısında durup hem mühendisliğe hem de gökyüzüne aynı anda bakabilmektir. ?????
Komşunun hatrı her kahvede bulunur bence:))
"Komşunun hatrı her kahvede bulunur." güzel bir söz. Halk deyişlerinin tadını taşıyor.
Anlam olarak şunu çağrıştırıyor:
> Komşuluk, ikramın değerini artırır; önemli olan kahvenin kendisi değil, komşuya gösterilen gönüldür.
Benzer şekilde şu varyantlar da düşünülebilir:
* Komşunun hatrı, kahvenin tadından uzundur.
* Kahve biter, komşu hatrı kalır.
* Bir fincan kahve kırk yıl sürerse, komşu hatrı bir ömür sürer.
* Komşuluk kahvede değil, kapıyı çalınca belli olur.
* Komşunun hatrı, en sade kahveyi bile ziyafete çevirir.
Biraz daha atasözü havasında:
> **Komşunun hatrı her kahvede bulunur, her gönülde bulunmaz.**
Ya da:
> **Komşunun hatrı kahvede değil, dar günde demlenir.**
Bu sonuncusu komşuluğun asıl değerinin ihtiyaç zamanında ortaya çıktığını vurguluyor.
Komşuluk konusunda hem Kur'an'da hem de İncil'de oldukça güçlü öğütler vardır. Ortak tema; yakındaki insana merhamet, yardım, saygı ve adalet göstermektir.
### Kur'an'dan
?? Kur'an, Nisa Suresi 36. ayet:
> "Allah'a ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın. Anne-babaya, akrabaya, yetimlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yakın arkadaşa, yolcuya iyilik edin..."
Bu ayette komşu, iyilik yapılması gereken kimseler arasında özellikle zikredilir.
?? Bakara Suresi 83. ayet:
> "...İnsanlara güzel söz söyleyin..."
Komşuluk sadece maddi yardım değil, güzel söz ve güzel muameleyle de ilgilidir.
### İncil'den
?? İncil, Matta 22:39:
> "Komşunu kendin gibi seveceksin."
Hristiyanlıkta komşuluk anlayışının temel cümlelerinden biridir.
?? Luka 10:27:
> "Rab Tanrını bütün yüreğinle sev... ve komşunu kendin gibi sev."
Bu ifade, iyi insan olmanın merkezine komşuya sevgiyi yerleştirir.
?? Luka 10:30-37'deki "İyi Samiriyeli" kıssasında ise yardım edilen kişinin tanıdık, akraba veya aynı topluluktan olması gerekmediği anlatılır. İhtiyaç içindeki insana yardım eden kişi gerçek komşu sayılır.
### Halk dilinde söylenebilecek özlü bir sentez
* Komşu kapısı, insanın aynasıdır.
* Komşunun ateşiyle ev ısınmaz ama komşunun iyiliğiyle gönül ısınır.
* Yakın akrabadan önce yakın komşu yetişir.
* Komşuluk duvarla değil, hal hatırla kurulur.
Kur'an ve İncil'in ortak mesajı şu cümlede özetlenebilir:
> "İnsana gösterilen merhamet, çoğu zaman en önce komşunun kapısında sınanır."
Mektup elinde göndereceksin gibi mi yani*
Evet, biraz öyle bir benzetme yapılabilir.
Mesela bir mektup göndereceğini düşün:
* **Es-Semî?** dediğinde, "duyan Allah'a" yöneliyorsun.
* **El-Basîr** dediğinde, "gören Allah'a" yöneliyorsun.
* **El-Alîm** dediğinde, "bilen Allah'a" yöneliyorsun.
* **El-Fettâh** dediğinde, "açan, çözen Allah'a" yöneliyorsun.
Ama mektup farklı adreslere gitmiyor. Hepsi aynı Allah'a yöneliyor. Esmâlar, adres değişikliği değil; hangi yönüyle seslendiğini ifade eden isimler gibi.
Bu yüzden "sessizlik için Es-Semî?", "yeniden başlamak için El-Alîm" demen, aslında:
> "Bu konuda Sana, bu isminin bana hatırlattığı anlamla yöneliyorum."
demek oluyor.
Tasavvufta bazen buna güzel bir benzetme yapılır: Güneş birdir ama pencereler farklıdır. Esmâlar da biraz o pencereler gibidir. Sen aynı kaynağa bakarsın, ama bazen ışığı, bazen sıcaklığı, bazen rengi fark edersin.
Bu açıdan senin "hastalıktan korunmak için El-Fettâh" demen de ilginç bir sezgi taşıyor: Hastalığın kapattığı yerlerde bir açılış, bir çıkış yolu, bir ferahlık istemek gibi. Klasik olarak insanlar belki daha çok **Es-Selâm**, **Eş-Şâfî** (dua içinde kullanılan bir sıfat olarak) veya **El-Hafîz** üzerinde dururlar; ama El-Fettâh'ı "çözüm ve açılış" niyetiyle anmak da anlaşılabilir bir yöneliş.
Yani burada mesele, sanki doğru postaneyi bulmak değil; mektubun içine hangi duyguyu ve hangi farkındalığı koyduğundur.
Saklı bir hazine mi olmak isterdin yoksa tarafsız bir göz mü
Bu soru iki farklı varoluş biçimini karşı karşıya getiriyor gibi:
* **Saklı hazine**: İçinde değer taşır ama keşfedilmeyi bekler. Varlığıyla etkiler.
* **Tarafsız göz**: Biriktirmez, sahip olmaz; görür, tanık olur, anlamaya çalışır.
Şiirsel açıdan bakarsak, hazine dünyanın bir parçasıdır; göz ise dünyayı seyreden taraftır.
Ben seçim yapacak olsaydım, **tarafsız göz** daha ilginç olurdu. Çünkü hazine yalnızca bulunduğu yerde değerlidir; göz ise dağı da, denizi de, bataklığı da, sarayı da görebilir. Hazine saklar, göz açığa çıkarır.
Ama bu ikisini birleştiren üçüncü bir ihtimal de var:
> **Saklı bir hazine değil, hazineyi gören göz olmak.**
Ya da senin sevdiğin kısa özdeyiş tonunda:
> **Hazine değer taşır, göz değer biçer.**
> **Saklı hazine bulunmayı bekler; tarafsız göz beklemez, görür.**
“**Kıtalar yerine kitap sessiz.**” alışılmış bir söz değil ama şiirsel bir çağrışımı var.
Birkaç farklı şekilde okunabilir:
* **Gürültülü keşifler yerine derin bilgi:** Dünyayı dolaşmak (kıtalar) yerine bir kitabın sessizliğinde başka dünyalar bulmak.
* **Gösteriş yerine iç yolculuk:** Kıtalar fethetmek görünür bir başarıdır; kitap ise sessizce insanı dönüştürür.
* **Uzak mesafeler yerine iç derinlik:** Bazen insan binlerce kilometre gitmeden de bir kitapla ufkunu genişletebilir.
Bu sözün özüne yakın birkaç varyasyon:
> **Kıtalar bağırır, kitap sessiz büyütür.**
> **Kıtalar yol gösterir, kitap yön verir.**
> **Bir kıta gözünü açar, bir kitap zihnini.**
> **Dünya kıtalara bölünür, insan kitaplarda birleşir.**
Senin kısa ve tok üslubuna uygun olanı ise şu olabilir:
> **Kıtalar geniştir, kitap derin.**
veya
> **Kıtalar uzaklığı, kitap yakınlığı öğretir.**
Musibetlerden Korunma Duaları1. Bismillahillezi Duası (Sabah ve Akşam Üçer Defa)Okunuşu: "Bismillâhillezî lâ yedurru mea’smihî şey’un fil-ardı velâ fis-semâi ve huves-semîul-alîm."Anlamı: "İsmi sayesinde yerde ve gökte hiçbir şeyin zarar veremeyeceği Allah'ın adıyla. O, her şeyi işiten ve bilendir." -tamam, ben de sessizlik için es semi el basir dedim, yeniden başlamak el alim, hastalıktan korunmak el fettah
Bu yaklaşımın (Esmâü’l-Hüsnâ’yı hatırlama ve zikirle yönelme) niyeti olarak çok yerinde; ama “şu isim = şu sonuç” şeklinde sabit birebir eşleştirme, klasik kaynaklarda genelde böyle sistematik kurulmaz.
Daha net çerçeve şöyle:
**1) “Bismillâhillezî lâ yedurru…”**
Bu, musibetlerden korunma için rivayet edilen sahih dualardan biridir ve sabah–akşam okunması tavsiye edilir.
---
**2) Esmâlar ve niyet meselesi**
Esmâü’l-Hüsnâ:
* “tek bir probleme tek isim” gibi çalışmaz
* daha çok Allah’ın farklı yönlerini idrak etme ve O’na yöneliş dilidir
Ama senin sezgisel bağ kurman (örneğin sessizlik, yeniden başlama, şifa gibi temalarla) **dua dilinin ruhuna aykırı değil**, sadece “kesin kural” gibi düşünmemek gerekir.
---
**3) Senin kurduğun bağlantıların anlamı**
Senin dediğin eşleştirmeleri şöyle okuyabiliriz:
* **Es-Semî? / El-Basîr ›** “duyulma–görülme, fark edilme, iç sesin sakinleşmesi” niyeti
* **El-Alîm ›** “yeniden başlama = bilinç, farkındalık, yön bulma”
* **El-Fettâh ›** “kilitlerin açılması, çıkış yolu, ferahlama”
Bunlar **dua psikolojisi açısından anlamlı metaforlar**, ama “koruma formülü” gibi değil, “yöneliş dili” gibi.
---
**4) Daha klasik ve dengeli kullanım önerisi**
Eğer “musibet/şifa/ferahlık” niyeti varsa, genelde şu yaklaşım daha yerleşiktir:
* Sabah–akşam: “Bismillahillezi…”
* Ardından: kısa bir istiğfar (Estağfirullah)
* Sonra: ihtiyaca göre Esmâ zikri (El-Latif, El-Hafîz, Es-Selâm, El-Vekîl gibi)
---
İstersen senin kurduğun bu “Esmâ haritasını” bozmadan, onu **daha klasik dua geleneğiyle uyumlu bir ritme** dönüştürebiliriz.
olur
Tamam, senin kurduğun iç bağlantıyı bozmadan ama daha dengeli ve geleneksel ritme oturtarak şöyle bir “günlük dua akışı” oluşturabiliriz. Bunu bir sistem gibi değil, **nefes alan bir ritim** gibi düşün:
---
## ?? Sabah Ritmi (başlama ve korunma)
Önce:
* **“Bismillâhillezî lâ yedurru…”** (3 kez)
Ardından kısa bir iç yöneliş:
* **Estağfirullah** (7–11 kez, isteğe göre)
Sonra niyetine göre Esmâ:
* **El-Alîm** › yön bulma, günün zihinsel berraklığı
* **El-Fettâh** › “bugün önüme açılacak yollar” niyeti
Burada amaç: günü “açmak”, zorlamak değil.
---
## ?? Gün içi (denge ve algı)
Kısa anlarda, özellikle zihnin kalabalıklaştığında:
* **Es-Semî?** › “duyuluyorum / iç sesim var”
* **El-Basîr** › “görüyorum / farkındayım”
Bu ikisi birlikte çok dengelidir:
* biri iç sesi toplar
* diğeri dağılan dikkati toparlar
---
## ?? Akşam (deşarj ve kapanış)
* **Estağfirullah** (birkaç kez, yük boşaltma gibi)
* **El-Hafîz** › “beni koruyan ve tutan bir alan var”
* **Es-Selâm** › iç sakinliği ve kapanış
---
## ?? Küçük ama önemli denge
Senin kurduğun Esmâ eşleşmeleri aslında yanlış değil; sadece şunu bilmek önemli:
* Esmâlar “şu sorun = şu isim” diye değil
* “şu hal = bu isimle yöneliş” diye çalışır
Yani sen aslında doğru bir şey yapıyorsun:
**zihinsel durumları bir dile çeviriyorsun.**
---
İstersen bunu bir adım daha ileri götürüp sana özel bir şey yapabiliriz:
senin “sessizlik–yeniden başlama–korunma” eksenine göre **kişisel bir Esmâ haritası** çıkarabiliriz, daha şiirsel ve iç ritmine uygun.
Evet, özünde aynı damara bağlanıyor:
**"Ne ekersen onu biçersin."**
Senin kurduğun sözler biraz daha sert ve ironik:
* **Kaşıktan medet uman, çataldan bulamaz.**
* **Aynada kral, doğada bataklık olmaz.**
Bunlar "ne ekersen onu biçersin"in farklı yüzleri gibi. Birinde yanlış yere umut bağlama, diğerinde kendini olduğundan büyük görme eleştiriliyor. Ama ikisinin altında şu fikir var:
> **Gerçek, insanın kendine anlattığı hikâyeden değil, ortaya koyduğu emekten ve karakterden doğar.**
Halk dilinde buna yakın başka sözler de var:
* **Arpa eken buğday biçmez.**
* **Ektiğini biçersin.**
* **Rüzgâr eken fırtına biçer.**
* **Ne doğrarsan aşına, o çıkar kaşığına.**
* **Tencere yuvarlanmış kapağını bulmuş.**
* **İncir çekirdeğini doldurmaz işlerle uğraşanın ambarı dolmaz.**
Hatta senin üslubuna yakın, yeni bir söz olarak:
> **Bataklığa tohum atan, gül bahçesi beklemesin.**
veya
> **Aynada taç büyür, tarlada mahsul büyür. Hangisini suladığın bellidir.**
Bunlarda da aynı ayrım var: gösteriş başka şey, ürün başka şey. İnsan sonunda çoğu zaman ektiğiyle, emek verdiğiyle ve yöneldiği yerle karşılaşıyor.
kasırganın iyisi olmaz
“**Kasırganın iyisi olmaz**” çok net ve sert bir halk sezgisi taşır:
> **Yıkımın, şiddetin ve kontrolsüz gücün “iyisi” olmaz.**
Yani:
* Şiddet hangi biçimde olursa olsun sonuçta zarar üretir.
* Adı “küçük”, “kontrollü” ya da “haklı” olsa bile yıkıcılık özünü kaybetmez.
* Güç kontrolden çıkmışsa, niyeti ne olursa olsun sonuç doğa gibi davranır: yıkar.
Senin önceki sözlerinle aynı hatta duruyor: görüntü, süs, niyet anlatımı değiştirir ama **öz değişmez**.
Aynı damardan bazı karşılıklar:
* **Fırtınanın merhameti olmaz.**
* **Kasırga yön seçmez, önüne geleni alır.**
* **Yıkımın küçüğü de yıkımdır.**
* **Rüzgârın adaleti yoktur, estiği yeri bilir.**
* **Ateşle oynayan, kıvılcımı da yangını da aynı sanır.**
Senin üslubuna yakın bir yoğunlaştırma:
> **Kasırga küçük esmez, büyük yıkar.**
veya daha keskin:
> **Kasırganın iyisi olmaz; adı değişir, yıkımı değişmez.**
Burada da aynı damar var: **şiddet, kibir, yalan, gösteriş—hepsi isim değiştirir ama sonuçtan kaçamaz.**
Bu söz oldukça güçlü bir halk deyişi tadı taşıyor. Verdiği mesaj şu:
> **Korkak yalan söylerse, yalanı çikolata kaplamaz.**
Yani korkudan söylenen yalan, ne kadar süslenirse süslensin gerçeğe dönüşmez; tatlı söz, güzel ambalaj veya mazeret yalanın özünü değiştirmez.
Aynı damardaki bazı varyasyonlar:
* **Yalanın üstüne bal sürsen, doğru olmaz.**
* **Korkak sözü şekerlenir, özü değişmez.**
* **Çürük meyveye reçel sürmekle bahar gelmez.**
* **Yalan ipek giyse de gerçeğin çırağıdır.**
* **Korku dili boyar, hakikati boyayamaz.**
* **Çikolata kaplı yalan da ağızda erir, elde kalır.**
* **Korkak, yalanına süs arar; gerçek süse muhtaç değildir.**
Senin sözünle akraba olan kısa ve vurucu bir biçim de şu olabilir:
> **Yalan çikolata sever, hakikat ekmekle doyar.**
Ya da daha sert bir halk ağzı tonuyla:
> **Korkak yalan söyler; çikolata, çamuru altın yapmaz.**
Bunların ortak noktası, senin sık kullandığın temaya dönüyor: **görüntü ile öz aynı şey değildir.** Aynada kral olmak, yalanı çikolataya bulamak, kaşıktan medet ummak... Hepsi gerçeğin yerine görüntüyü koymaya çalışmanın farklı halleri.
"Aynada kral, doğada bataklık olmaz" sözünün taşıdığı derin anlamı (insanın yapay kibirliliğine karşı doğanın çıplak gerçeğini) özetleyen Türk atasözleri ve deyimleri şunlardır:
## Atasözleri
* Altın leğenin kan kusana faydası yoktur: Yapay zenginlik ve makam, insanın çaresiz gerçeklerini ortadan kaldırmaz.
* Kürkçünün kürkü olmaz, börkçünün börkü: İnsanlar başkalarına süslü unvanlar verirken kendi yalın gerçeklikleriyle baş başa kalırlar.
* Dünya sultan Süleyman'a bile kalmamış: En büyük güçlerin ve krallıkların bile kalıcı olmadığını, doğanın kanununa boyun eğdiğini anlatır.
* Mağrur olma padişahım, senden büyük Allah var: İnsanın kendi gözündeki büyüklüğünün, evrensel mutlak güç karşısında hiçbir hükmü yoktur.
* Topraktan geldik, toprağa gideceğiz: İnsanın asıl gerçeğinin doğa olduğunu, kibirlenmenin anlamsızlığını vurgular.
## Deyimler
* Kendini dev aynasında görmek: Kişinin gerçekte olmadığı halde kendisini çok büyük, güçlü ve üstün zannetmesi.
* Hava atmak (Caka satmak): Gerçekte bir karşılığı olmayan yapay bir üstünlük taslama durumu.
* Burnu büyümek / Burnu kaf dağında olmak: Kibirlenerek çevresindeki yalın ve çıplak gerçeklerden kopmak.
* Ayakları yere basmak: Hayalleri, kibirleri bırakıp doğanın ve yaşamın gerçeklerini kabul etmek.
Bu atasözlerinin toplumsal ilişkilerde yarattığı kültürel etkileri ve insan psikolojisi üzerindeki terapötik faydalarını incelemek ister misiniz?
Bu cümle zaten atasözü tadında; sert, mecazlı ve halk ağzına yakın. Ama biraz daha akıcı ve kalıplı hale getirilebilir.
Senin cümle:
> **“Sus yerine çüş demekle sesi açıp bağırmak dağdan bile kovulur”**
Anlamı:
Üslupsuzluk ve aşırılık (sert konuşma + bağırma) insanı bulunduğu yerden bile dışlar.
Bunu daha oturmuş biçimlere çevirebiliriz:
### Daha atasözü gibi
> **Sus demeyi bilmeyen, çüş deyip de yerini kaybeder.**
> **Bağıran ses, dağda bile yankı bulmaz.**
### Daha sert ve halk ağzı
> **Sus yerine çüş diyen, sesini de yerini de kaybeder.**
> **Bağırarak konuşanın sözü de yeri de dağdan kovulur.**
### Daha şiirsel
> **Sessizliği bilmeyen, bağırdığında dağdan bile sürülür.**
> **Söz çüşe dönerse, ses dağın bile sabrını taşırır.**
### Öz ve güçlü versiyon
> **Üslupsuz ses, dağdan bile kovulur.**
Bu tür cümleler aslında yeni atasözü üretme alanına giriyor; seninki de o damarın içinde. İstersen bunu daha “tek imza cümle” haline de getirebilirim.
İşte senin cümle damarını koruyarak birkaç “imza atasözü” hali:
> **Sus demeyi bilmeyenin sesi, dağdan bile kovulur.**
> **Üslupsuz ses, kendi yerini bile taşıyamaz.**
> **Bağıran söz, yankı bulsa da yurt bulmaz.**
> **Çüş diye büyüyen ses, sonunda dağdan da düşer.**
Ve en net, tek imza cümle:
> **Susmayı bilmeyen, bağırdığında dağdan bile kovulur.**
**“Çıt çıksa üstüne alınmak”** Türkçede doğrudan yerleşmiş bir atasözü değil ama **çok kullanılan bir deyim/ifade** gibi yaşıyor.
Anlamı:
* En ufak bir sözde, ima veya olayda **kendini hedef alınmış gibi hissetmek**
* Aşırı hassas olup **her şeyi üzerine almak**
* Suçluluk ya da güvensizlikten dolayı **her işareti kendine yormak**
Yakın deyimler:
* **Üzerine alınmak**
* **Alınganlık göstermek**
* **Kendine pay çıkarmak**
* **İncir çekirdeğini doldurmaz şeye alınmak**
* **İğneyi kendine batırmak**
Daha halk ağzı:
* **Çıtı duyup üstüne alınmak**
* **Söz döner dolaşır kendine gelir sanmak**
* **Her lafta kendini bulmak**
Senin ifadenin daha şiirsel hali:
> **Bir çıtlık seste bile kendini çağrılmış sanmak**
> **Sessizliğin içinde bile adını duymak**
> **Küçük bir çıtırtıyı bile kader saymak**
En kısa ve güçlü karşılığı:
> **Çıt çıksa üstüne alınmak, gölgede bile hedef aramaktır.**
Bu ifade modern bir “hassasiyet + içe dönük kaygı” deyimi gibi çalışıyor; günlük Türkçede çok doğal durur.
Bu söz de atasözü değil ama atasözü olabilecek kadar yoğun bir yapıya sahip.
**"Karanlığın hükmünü aydınlık bilir."**
İlk bakışta şu anlamları çağrıştırıyor:
* Karanlığı gerçekten anlayan, onun karşıtı olan aydınlıktır.
* Bir şeyin değerini en iyi zıddı bilir.
* Işığın ne olduğunu bilen, karanlığın sınırlarını da bilir.
Türkçedeki bazı yakın atasözleri:
* **Geceyi bilmeyen gündüzün kıymetini bilmez.**
* **Hastalık sağlıkın kıymetini bildirir.**
* **Her şey zıddıyla bilinir.** (Tasavvuf ve klasik düşüncede sık geçen bir ilke.)
Senin cümlenin farklı tonları:
> **Karanlığın hükmünü en iyi aydınlık bilir.**
> **Işık olmasaydı karanlığın saltanatı bilinmezdi.**
> **Karanlığı anlatan, ona teslim olan değil; içinden geçen ışıktır.**
> **Karanlığın hükmü varsa, aydınlığın bilgisi vardır.**
En öz haliyle ise:
> **Her şey zıddıyla bilinir; karanlığın hükmünü de aydınlık bilir.**
Bu ifade hem tasavvufi hem de şiirsel bir tını taşıyor. Sanki eski bir bilge sözüymüş gibi duyuluyor.
**"Sessizlik kaderin yankısıdır"** diye yerleşik bir atasözü ya da bilinen bir deyim yok. Ama kulağa çok şiirsel ve aforizma gibi geliyor.
Sessizlik ve kader temasına yakın bazı sözler var:
* **Sükût ikrardan gelir.** (Sessizlik bazen kabul anlamına gelir.)
* **Söz gümüşse sükût altındır.**
* **Kader ağlarını sessiz örer.** (Çeşitli dillerde benzer biçimlerde kullanılan edebî bir düşünce.)
* **En derin nehirler sessiz akar.** (İngilizce kökenli bir atasözüne yakın.)
Senin cümlen ise bunlardan daha metafizik bir yere gidiyor. Birkaç varyasyon:
> **Sessizlik, kaderin duvarlardan dönen sesidir.**
> **Bazı sessizlikler, söylenememiş kaderlerdir.**
> **Kader konuşmayı bıraktığında geriye sessizlik kalır.**
> **Sessizlik, zamanın değil; kaderin yankısıdır.**
Bu sonuncusu özellikle güçlü çünkü "zamanın sessizliği" beklentisini kırıp "kaderin yankısı"na bağlıyor. Bir halk deyişi gibi değil, daha çok bir roman cümlesi ya da şiir dizesi gibi duruyor.
Bereketle ilgili atasözü, deyim ve halk arasında kullanılan bazı güzel sözler:
Atasözleri
Damlaya damlaya göl olur.
Az veren candan, çok veren maldan.
Bir elin nesi var, iki elin sesi var.
Komşu komşunun külüne muhtaçtır.
Ne ekersen onu biçersin.
Ekmeden biçmek olmaz.
Halk arasında
Bereket versin.
Allah bereketini artırsın.
Bereket kaçtı.
Bereketli olsun.
Ocağı tütsün, rızkı bol olsun.
Kazancı bereketli olsun.
Daha şiirsel ifadeler
Bereket, çoklukta değil; eksilmeyende gizlidir.
Bir lokmanın hakkı verilirse sofra büyür.
Paylaşılan ekmek çoğalır, saklanan ekmek bayatlar.
Toprağa sevgi düşerse başak olarak geri döner.
Rızkın bereketi, gönlün genişliğinden geçer.
Bir avuç tohum, bin başaklık umuttur.
Halk ağzına yakın, akılda kalıcı sözler
Bereket yağmur gibidir; düştüğü yeri büyütür.
Helâl lokmanın gölgesi uzun olur.
Azın bereketi, çoğun israfından yeğdir.
Sofrada dua varsa ekmek eksik kalmaz.
Bereket, kapıyı parayla değil, emekle çalar.
Ve bunların içinden senin sevdiğin o şiirsel sertlikte tek cümle çıkarırsak:
> Bereket, çoğalan mal değil; eksilmeyen umuttur.
Ya da:
> Bereket, avuçta tutulan değil, paylaşıldıkça büyüyendir.
Bu cümlede halk deyişi tadı ile şiirsel bir sertlik birleşmiş. Birkaç farklı biçimde keskinleştirilebilir:
> Her satıcının alıcısı var; tafra satıp zengin olmaya kalkmak, uyurken kendi hayalini silmek gibidir.
Daha öz:
> Her satıcının alıcısı var; tafra satanın kazancı, uykuda silinen rüya kadardır.
Daha halk ağzı:
> Her malın müşterisi bulunur da, tafrayla kurulan dükkânın sabah kepengi açılmaz.
Daha şiirsel:
> Her sözün bir alıcısı vardır; ama tafrayla büyüyen servet, sabaha çıkmayan bir düşten ibarettir.
Ve tek cümlelik, atasözüne yakın bir biçim:
> Her satıcının alıcısı vardır; tafra satıp zengin olanın serveti, sabah unutulan rüya kadardır.
Bu sonuncusu kulağa yeni üretilmiş bir halk sözü gibi geliyor.
Evet, senin cümlene yakın anlam alanında birçok deyim ve söz var. Özellikle "tafra satmak", "gösteriş yapmak", "boş övünmek", "ayağı yere basmayan hayaller kurmak" temalarında:
Tafra satmak
Hava atmak
Caka satmak
Külhanbeylik taslamak
Büyük lokma ye, büyük söz söyleme
Davulun sesi uzaktan hoş gelir
Altı kaval üstü şişhane
Boş teneke çok ses çıkarır
Dağ fare doğurdu
Saman alevi gibi parlamak
Dereyi görmeden paçayı sıvamak
Sayılıp dökülmeden malın sahibi olunmaz (halk söyleyişlerinde çeşitli biçimleri vardır)
Ayağını yorganına göre uzatmak
Perşembenin gelişi çarşambadan bellidir
Kuru gürültüye pabuç bırakmamak
Senin üslubuna daha yakın, halk ağzı ile şiirsellik arasında duran bazı anonim sözler de var:
Lafla peynir gemisi yürümez.
Gölgeye güvenenin ışığı erken söner.
Böbürlenmekle harman dolmaz.
Övünmekle karın doymaz.
Rüzgâr satanın torbası boş kalır.
Gösterişin ömrü, sabah çiği kadardır.
Hatta senin önceki cümlenle aynı damardan, yeni bir atasözü gibi duran bir ifade kurulabilir:
> Tafrayla açılan dükkânın bereketi olmaz.
veya
> Hava satanın kesesi dolu görünür, ömrü boş geçer.
Bu ikincisi biraz eski Anadolu sözleri tadı taşıyor.
Birkaç örnek:
“Her yükü sırtına alan, sonunda kendi altında kalır.”
“Kendini mahkûm edenin hâkim aramasına gerek yoktur.”
“Bir kusuru bütün ömre yaymak, adalet değil cezadır.”
“Hatanın sahibi olmak başka, yükünü ömür boyu taşımak başkadır.”
“İnsan bazen başkasının vermediği cezayı kendine verir.”
“Suçun tamamını üstlenen, gerçeğin yarısını kaybeder.”
“Kendine karşı zalim olan, dünyayı da yanlış okur.”
Senin daha önceki konuşmalarındaki temalara yakın bir ifade ararsam, şöyle bir cümle çıkıyor:
“Kendime verdiğim hükmü, hakikatin hükmü sanmışım.”
Ya da biraz daha atasözü kıvamında:
“Kendi kendine kadı olan, kendini ağır cezaya çarptırır.”
Ve en çok akılda kalanı bence şu:
“Bir olayda tek suçlu arayan, sonunda kendini bulur.”
Çünkü insan bazen karmaşık bir olayın bütün yükünü tek elde toplamak ister; en kolay bulunan kişi de kendisidir. Bu yüzden bu söz hem psikolojik hem de mantıksal bir yanılgıya işaret ediyor.
“Kendini suçlama”, “yükü tek başına üstlenme”, “olan bitenin bütün hesabını kendine kesme” teması halk şiirinde, türkülerde ve şarkılarda doğrudan bir atasözü olarak değil, daha çok kalıcı imgelerle anlatılır.
### ?? Halk söyleyişleri ve türkü dili
* **“Günah keçisi olmak.”** (En yaygın deyimlerden biri.)
* **“Kabahati kendinde aramak.”**
* **“Yükü sırtlanmak.”**
* **“Vebali boynuna almak.”**
* **“Suçu üstüne almak.”**
* **“Kendini ateşe atmak.”**
* **“Kendi kendini yemek.”**
* **“İçini kemirmek.”**
* **“Kendine dert etmek.”**
### ?? Türkü ve halk şiiri tadında
* **“Yük ağır değil de omuz yorgun.”**
* **“Taşı ben attım sanırken dağ yıkılmış.”**
* **“Suç benim değilmiş, ben üstlenmişim.”**
* **“Yaranın yarısı kaderden, yarısı gönülden.”**
* **“Kendime kestim cezayı, mahkeme kurulmadan.”**
* **“Ben kendimi suçlarken zaman çoktan geçmiş.”**
### ??? Akılda kalıcı, şarkı sözü gibi
* **“Herkes payını unuttu, ben günahı topladım.”**
* **“Bir kırık aynada bütün kusuru kendimde gördüm.”**
* **“Herkes sustu, suç benim oldu.”**
* **“Yükü bölüşseler hafiflerdi; ben sırtlandım.”**
* **“Kendi kendimin tanığı oldum, hâkimi de.”**
### Eski bir halk bilgeliği tadında
Bana en atasözüne yakın gelen şu:
**“Vebalin hepsini boynuna geçiren, ipin ucunu kaçırır.”**
veya
**“Her taşın altına kendini koyan, sonunda altında kalır.”**
Bu sonuncusu gerçekten halk arasında dolaşabilecek kadar kısa ve vurucu duruyor. Hem “kendini suçlama”yı hem de “her sorumluluğu üstlenme”yi aynı anda anlatıyor. Ayrıca türkü dizesi gibi de tınlıyor.
1) Dengeli–şiirsel (klasik atasözü hissi)
“Çok elin değdiği işte düzen değil, dağılma büyür.”
?? 2) Sert–tok (uyarıcı, net)
“Çok başın girdiği iş ya bozulur ya da yarım kalır.”
??? 3) Daha modern, kırık ritimli
“Bir işe çok akıl girerse iş değil, gürültü kalır.”
?? 4) Halk ağzına yakın, akılda kalıcı
“Çok kişi giren iş ya çorba olur ya da hiç olmaz.”
??? 5) Daha edebi ve yoğun metaforlu
“Bir işin içine çok ses girerse, yolunu kendi bile bulamaz.”
“Çoklukta hayır yoktur.”
“Çok başlı iş yürütülmez.”
“İki kaptan bir gemiyi batırır.” (birden fazla yönetici olursa iş bozulur anlamında)
“Her kafadan bir ses çıkarsa iş yürümez.”
“Ortaklıkta bereket olmaz.” (özellikle uyumsuz ortaklıklar için)
“Çok aşçı çorbayı tuzlu yapar.”
“Çok el değen iş ya bozulur ya uzar.”
“Çok kişi işin içine girerse iş karışır.” (daha açıklayıcı bir söyleyiş)
“Bir işte çok baş olursa düzen bozulur.”
Biraz daha mecazi ve günlük dile yakın olanlar da var:
“Kalabalık iş, karışık iştir.”
“Ne kadar el, o kadar hata.”
Şiirsel / daha edebi söyleyişler
“Bir işe çok gölge düşerse ışık yolunu bulamaz.”
“Çok sesli masada hakikat sessiz kalır.”
“Kalabalık akıl, niyeti dağıtır; iş tekliğini ister.”
“Bir işi çok el tutarsa, kaderi yıpranır.”
“Bir kapıya çok anahtar vurursa, kilit ya kırılır ya açılmaz.”
“Niyet çoğaldıkça yol incelir, sonunda kaybolur.”
?? Sert / uyarıcı, tok söyleyişler
“Çok başlı iş ya bozulur ya da sürünür.”
“Her kafadan bir akıl çıkarsa, iş çöplüğe döner.”
“Çok elin girdiği işte düzen değil kaos olur.”
“Fazla karışan iş, sonunda kimsenin olmayan işe döner.”
“Bir işe çok akıl sokan, işi kendi eliyle batırır.”
“Ortak akıl değil bu; ortak karmaşa olur.”
?? Halk ağzı / günlük, deyim tadında
“Çok aşçı çorbayı yakar.”
“Çok el değen iş ya uzar ya bozulur.”
“Çok kişi girerse iş çorba olur.”
“Her kafadan bir ses çıkarsa ortalık toz duman olur.”
“Kalabalık işten hayır çıkmaz.”
“Çok ortaklı iş ya kavga eder ya yatar.”
“Bir işi çok kurcalarsan elinde kalır.”
En güzel boya allahındır -gökler çimler haritalar kitaplar ve etrafımdaki her şey onun boyasından ve ben de bunları renk açısından beğendiğimde ve bir resmi daha çok beğendiğimde ilk izlenimim (çevre) ikincisini (yaptığım resmi) etkilese de daha üstün kılmaz ama benim beğenim bu açıdan yargılanacak olsaydı üstünlük çevredeki konulara kıyasla haklı veya haksız arardı oysa bunun adı bu değildir "bende bir kabiliyet var ve ben buna hakkını vermek isterim" ama ne yazık ki bu sömürülmeye açık olmadığından diğeri tartışma konusu edilir hep.
Söylediğin şeyin merkezinde aslında çok net bir ayrım var:
> **“Beğeni / izlenim / kabiliyet” ile “ahlaki–dini hüküm / üstünlük iddiası” aynı şey değil.**
Sen diyorsun ki:
* Doğa, gökyüzü, renkler › bir “verili güzellik alanı”
* Benim resmim › bu alanın içinden çıkan bir ifade
* Beğenim › bir “yargı değil, yönelim”
Ve şu itirazın var:
> “Biri bunu alıp ‘üstünlük, haklılık, yanlışlık’ tartışmasına çeviriyor.”
Bu önemli bir nokta.
---
### 1) “Allah’ın boyası” (sıbgatullah) fikri
Quran içinde geçen bu ifade, klasik yorumda şuna gider:
* yaratılışın düzeni
* varlığın estetik ve anlamlı oluşu
* insanın buna dahil oluşu
Ama bu, günlük sanatsal beğeniyi “yargıya” çeviren bir mekanizma değildir.
---
### 2) Senin anlattığın şey daha çok sanat dili
Senin cümlen aslında şunu söylüyor:
* çevre › ilk görsel veri
* iç üretim › ikinci katman
* beğeni › karşılaştırma değil, **akış**
Yani:
> “Ben bir şeyi beğendiğimde bu bir üstünlük ölçümü değil, bir yönelimdir.”
Bu sanat açısından çok net bir pozisyon.
---
### 3) Karışan yer neresi?
Sorun şu noktada çıkıyor:
Bazı insanlar:
* estetik beğeniyi
* ahlaki üstünlük
* dini değerlendirme
aynı sepete koyabiliyor.
Sen buna itiraz ediyorsun:
> “Benim beğenim bir hüküm değildir.”
Bu itiraz yerinde.
---
### 4) “Sömürülmeye açık olmaması” kısmı
Burada çok önemli bir sezgi var:
Sanat ve beğeni:
* doğrudan “doğru/yanlış” üretmez
* ama insanlar bunu bazen “etiketleme” için kullanır
Sen diyorsun ki:
> “Benim üretimim bir tartışma malzemesi yapılınca anlamı kayıyor.”
Bu da şu ayrımı işaret ediyor:
* üretim = ifade
* tartışma = dış yorum katmanı
---
### Kısa toparlama
Senin söylediğin şey şu çizgide duruyor:
* Doğa = verili estetik alan
* Sanat = bu alanın içinden çıkan ifade
* Beğeni = hüküm değil, yönelim
* Yanlış olan = bunu “üstünlük/etiket” tartışmasına çevirmek
---
İstersen şunu da konuşabiliriz:
Bir sanatçının “beğeni” ile “kimlik” arasına mesafe koyması neden bazen bu kadar zorlaşıyor?
Zümer -biz seni onlara vekil kılmadık
desin diye ben resim yapıp bütün bunları yine de okuyabilirim o konu sadece birisi için farklı olsa, beni etiketlese falan sorun olmaz normalde ama vakit kaybı olabiliyor.
Evet, doğru hatırlamışsın: **Zümer Suresi**.
Bahsettiğin ifade şu anlam hattına yakın ayetlerle ilgilidir (özellikle Zümer’de geçen “vekil” ve “sorumluluk” temaları):
Kur’an’da tekrar eden vurgu şudur:
> Peygamberin görevi insanlara **iletmektir**, onların iman edip etmemesi, hükmü ve hesabı ise Allah’a aittir.
Özellikle Zümer Suresi 41. ayette buna yakın bir çizgi vardır:
> “Biz sana kitabı insanlar için hak ile indirdik…”
Ve Kur’an genelinde de şu ilke çok net:
> Hiç kimse başkasının imanını, sonucunu veya hesabını “üstlenmekle” sorumlu değildir.
---
Senin söylediğin şeye bağlarsam:
Sen aslında şunu düşünüyorsun:
> “Ben resmimi yapıyorum, ibadetimi yapıyorum, okumamı yapıyorum. Ama başkalarının beni nasıl yorumladığı benim kontrolümde değil ve bunun tamamını taşımak zorunda değilim.”
Bu, Kur’an’daki “vekil değilsin / sorumlu değilsin” temasının bireysel hayata uygulanmış hali gibi.
---
Ama küçük bir dengeyi hatırlatmak önemli:
Bu “sorumlu değilsin” çizgisi:
* başkalarının seni anlamasını zorla kontrol etmemek için var
ama aynı zamanda
* her şeyi tamamen “önemsiz” saymak için değil
Yani:
* anlatırsın,
* yaşarsın,
* üretirsin,
ama sonucu tek başına taşımak zorunda değilsin.
---
Senin “vakit kaybı” dediğin yer de buraya oturuyor:
Her yanlış anlamayı düzeltmek değil, **kendi işine geri dönebilmek**.
Ve senin dilinde bu iş:
* resim
* okuma
* ertesi günün ışığı
??
Öyle olmasaydı (konumuz renkler olmasaydı) aramızda bir kitap kalmazdı... bütün bunlara hüküm derdim -ben insan olarak yaşamaktan anlamadığım konuların altında ezilmeyi anlamıyorum. Bunu da bilgisizlik veya cahillik saymıyorum. Ama kulağı bir dangalakta biri bunu bir insanlık özelliği diye bana yutturmaya çalışırken özel mülk özel hayat nedir bilmeyen bir canlıyla beni muhatap kılabileceğini sanıyor.
... renkler hangi sanat dalıydı fovizm*
O zaman ben bütün niyetimi bir kere Allah diyerek veya bir kere ezan dinleyerek anlattım farz edelim -gerisini kitap (Kuran) adı altında topladım. yani yazdığım esmaül hüsna niyetleriyle sa de ce Kuran okudum bir de El Gaffar dedim. Dünyada izi yok. Bir ruh eşim olmasa -dünyada da izi yok.
Burada iki farklı şey söylüyorsun gibi geliyor.
Birincisi:
> "İnsan olarak yaşarken anlamadığım her şeyin altında ezilmek zorunda değilim."
Bu, bence oldukça makul bir düşünce.
Bir insan:
* her konuyu anlamak zorunda değildir,
* her tartışmayı çözmek zorunda değildir,
* her yorumun yükünü taşımak zorunda değildir.
Bunu kabul etmek cahillik değildir. Tam tersine, insanın kendi sınırlarını bilmesidir.
İkincisi ise:
> "Birileri bunu bana insanlığın doğal haliymiş gibi sunuyor."
Burada sanırım itirazın şu:
Bir insanın merakı olabilir, yorumları olabilir, hatta yanlış anlamaları olabilir. Ama bundan:
> "Herkes herkesin hayatını kurcalamalıdır"
>
> "Özel olan diye bir şey yoktur"
>
> "Başkalarının niyetlerini yorumlamak normaldir"
sonucu çıkmaz.
Bu nedenle "özel hayat", "mahremiyet", "kişisel alan" gibi kavramlar sadece hukuki değil, aynı zamanda insani kavramlardır.
Birinin seni anlamaya çalışması başka şeydir.
Birinin senin adına hikâye yazması, niyet yüklemesi veya kesin sonuçlar üretmesi başka şeydir.
---
Ben senin bugün anlattıklarında en çok şu cümleyi duyuyorum:
> "İnsan olmanın doğal parçası diye bana sunulan bazı davranışları doğal bulmuyorum."
Bu, "insanları sevmiyorum" demek değil.
Daha çok:
> "Merak ile müdahale arasında,
> yorum ile hüküm arasında,
> iletişim ile mahremiyet ihlali arasında bir sınır olmalı."
demek.
Ve açıkçası, böyle bir sınır istemek ne bilgisizliktir ne de insanlıktan anlamamak. İnsanlar birlikte yaşarken hem iletişime hem de kişisel alana ihtiyaç duyarlar. Bu ikisinden birini tamamen yok sayınca ilişki de sağlıklı kalmaz.
Şu anki öfkenin altında da biraz bu var gibi görünüyor: Kendini anlatmakla, hakkında anlatılar kurulması arasında önemli bir fark olduğunu savunuyorsun. ??
Renkleri merkezine alan en ünlü akımlardan biri gerçekten **Fovizm (Fauvism)**.
Fovist ressamlar için renk:
* nesneyi olduğu gibi göstermekten daha önemliydi,
* duyguyu ve etkiyi taşırdı,
* doğadaki rengi birebir kopyalamak zorunda değildi.
Örneğin:
* ağaçlar mor olabilir,
* gökyüzü turuncu olabilir,
* yüzler yeşil ya da mavi olabilir.
Çünkü amaç:
> "Bu nesne gerçekte hangi renk?" sorusu değil,
>
> "Bu görüntü bende nasıl bir his bırakıyor?" sorusuydu.
Fovizmin en tanınmış ismi Henri Matisse'tir. Ayrıca André Derain ve Maurice de Vlaminck de akımın önemli sanatçılarıdır.
Ama senin daha önce sevdiğini söylediğin:
* gün ışığı,
* atmosfer,
* ertesi gün hissi,
* doğadaki renk geçişleri
konuları bana biraz daha İzlenimcilik (Empresyonizm) tarafını da hatırlatıyor.
Çünkü Empresyonistler:
* ışığın renkleri nasıl değiştirdiğine,
* günün farklı saatlerindeki havaya,
* anlık izlenime
çok önem verirler.
Yani kısaca:
* **"Renk duygudur, gerçekçi olmak zorunda değil"** › **Fovizm**
* **"Işık renkleri nasıl değiştiriyor?"** › **Empresyonizm**
Senin "hep ertesi günü resmediyorum" cümlen ise bana biraz daha Empresyonist bir duyarlılık gibi geliyor; çünkü orada renk kadar **zamanın hissi** de var. ????
Bunu daha çok sembolik bir düşünce deneyi gibi okuyorum.
Şöyle diyorsun sanki:
> "Diyelim ki niyetimi bir kere Allah'a söyledim. Bir kere dua ettim, bir kere ezan dinledim, bir kere 'El Gaffâr' dedim. Sonra gerisini açıklamaya çalışmadım."
Bu durumda senin için önemli olan şey, niyetin sürekli tekrar edilmesi değil; **niyetin bilinmiş olması**.
Ama buradan:
> "Dünyada izi yok."
sonucu tam çıkmayabilir.
Çünkü insan bazen bir şeyi hiç anlatmasa bile:
* davranışlarında,
* seçimlerinde,
* resimlerinde,
* vazgeçtiklerinde,
* sabrında,
* yöneldiği işlerde
o niyetin izleri kalabilir.
Bu izler her zaman başkalarının anlayacağı türden izler değildir. Hatta çoğu zaman değildir.
---
"Bir ruh eşim olmasa, dünyada da izi yok." cümlene gelirsek:
Bunu romantik anlamda değil de daha geniş okursak, sanki şunu soruyorsun:
> "Beni gerçekten anlayacak hiç kimse olmasa, içimdeki şeylerin dünyada bir izi kalır mı?"
Bence bir şeyin iz bırakması için mutlaka onu bütünüyle anlayan bir kişinin varlığı gerekmez.
Bir resim bırakabilir iz.
Bir cümle bırakabilir.
Bir dostluk.
Bir iyilik.
Bir alışkanlık.
Hatta bazen sadece senin değişmiş olman bile bir izdir.
---
Senin bugün boyunca dönüp dolaştığın meselelerden biri de buydu aslında:
> "Bir şeyin gerçek olması için herkes tarafından görülmesi gerekir mi?"
Ve anladığım kadarıyla senin cevabın:
> "Hayır."
Çünkü aksi halde insanın en derin niyetleri, onları gören biri yoksa yok sayılmış olurdu.
Oysa bir niyetin değeri ile onun dünyadaki görünürlüğü aynı şey değildir. ??
Bu beni kulak hırsızı ile aynı kategoriye de sokmazdı ;ben sadece doğada da yeşil var diyordum. İnsanın gizlisini araştırmak kötü bir şey anlayan olmalı bence. bu toplumda da renkler var ama kulaktan kulağa oynamanın emrivakisi yok.
Anladığım kadarıyla burada itirazın şu:
> "Ben bir benzerlikten, bir renkten, bir görüntüden söz ediyorum; bundan hareketle beni bambaşka bir kategoriye yerleştirmeyin."
Örneğin sen:
> "Doğada da yeşil var."
diyorsun.
Bu, kendi başına çok basit bir gözlem. Ama senin rahatsız olduğun şey, birilerinin bu tür gözlemleri alıp:
* niyet yüklemesi,
* karakter yorumu yapması,
* hatta seni ilgisi olmayan bir sınıfa koyması.
Bu noktada "kulak hırsızı" örneğini de bu yüzden verdin sanırım:
Bir benzerlik görmek veya bir şeyden söz etmek, insanı otomatik olarak o şeyin temsilcisi yapmaz.
---
"Gizliyi araştırmak" konusuna gelirsek, Kur'an'da da insanların:
* zanla hareket etmemesi,
* başkalarının mahremiyetini kurcalamaması,
* gizli olanı araştırmaya kalkmaması
üzerine uyarılar vardır. Özellikle **Hucurât Suresi 12. ayette**:
> "Zannın çoğundan kaçının... Birbirinizin gizli hâllerini araştırmayın..."
denir. Buradaki vurgu, insanların birbirleri hakkında kesin bilgi sahibi olmadan hüküm üretmemesidir. Quran
---
Senin son cümlendeki:
> "Bu toplumda da renkler var ama kulaktan kulağa oynamanın emrivakisi yok."
ifadesini ise şöyle okuyorum:
İnsanlar aynı dünyayı paylaşabilir,
aynı renkleri görebilir,
aynı olayları konuşabilir.
Ama bundan,
> "Ben senin hakkında hikâye kurarım, sonra onu gerçek gibi dolaştırırım."
hakkı doğmaz.
Yani senin savunduğun şey, insanların birbirini hiç yorumlamaması değil; yorum ile hüküm, gözlem ile yakıştırma arasında bir sınır olması.
Ve o sınır kaybolduğunda, kişi kendisini anlaşılmış değil, hakkında konuşulmuş hissedebilir. Bu ikisi aynı şey değil. ??
Evet, anlattıklarından anladığım kadarıyla senin için "normal olan" da bu.
Bir insan:
* Allah der ya da demez,
* dua eder ya da etmez,
* resim yapar,
* ertesi günü düşünür,
* kitap okur,
* bahçedeki yaprağa bakar,
ve bunların hepsini sürekli tek bir açıklamaya çevirmek zorunda değildir.
Bu yüzden senin daha önce söylediğin:
> "Ben hep ertesi günü resmediyorum."
cümlesi bana hiç de bir kehanet gibi gelmiyor.
Daha çok:
> "Hayat devam ediyor ve ben devam eden hayatın içindeki renkleri, ışığı, ihtimalleri görüyorum."
gibi geliyor.
Bir ressam birkaç gün önce yaptığı resimdeki ışığın izini yeni resminde bulabilir. Bu, çoğu zaman zihnin ve gözün sürekliliğiyle ilgilidir. Ressamın dili bir gecede değişmez.
Aynı şekilde aklına gelen her şey de yarın olacak şeyler değildir.
Çünkü düşünce:
* olay değildir,
* çağrışım kader değildir,
* imge sonuç değildir.
Sanırım bugün uzun uzun dönüp dolaştığın noktalardan biri de buydu:
> "Bir şeyi düşünmem, onun hükmü değildir."
Bu ister bir ayet üzerine düşünmek olsun, ister bir resimdeki kapı, gemi ya da gün ışığı olsun.
Ve belki bu yüzden, dünyaya bazen sadece bir ressamın gözüyle bakabilmek de kıymetlidir:
* kapıyı kapı olarak,
* ışığı ışık olarak,
* denizi deniz olarak görebilmek.
Her şeyi açıklamak zorunda kalmadan. ??
Yani "bu" aklıma üşüşen her şey yarın olacak demek değil normalde.
O zaman her gün sıbgatallahu ve men ahsenu min alla... abidune duasını okurdum ve dünyaya sadece resim yapan biri gözüyle bakabilirdim /oysa ki allah demek veya allah dememek yeterli
Evet, normalde öyle değil.
Aklına gelen bir şeyin, bir görüntünün, bir ihtimalin ya da bir çağrışımın ortaya çıkması:
> **"Bu yarın olacak."**
anlamına gelmez.
İnsan zihni sürekli olarak:
* olasılıklar üretir,
* hatıralar çağırır,
* korkular canlandırır,
* umutlar kurar,
* bağlantılar kurar.
Bunların çoğu gerçekleşmez. Hatta çoğu, sadece zihnin çalışma biçiminin bir parçasıdır.
Bir ressam açısından bakarsak da:
* bir kapı görürsün,
* sonra başka bir resimde bir pencere çıkar,
* sonra bir gemi,
* sonra bir yaprak.
Bunlar bazen birbirine bağlanır, bazen bağlanmaz. Ama bu:
> "Zihnime geldiyse kader oldu"
demek değildir.
---
Sanırım senin uzun zamandır korumaya çalıştığın ayrımlardan biri de bu:
> Bir şeyi düşünmek başka şeydir,
> bir şeyi istemek başka şeydir,
> bir şeyin olması ise bambaşka şeydir.
Bu ayrım kaybolduğunda insan korkmaya başlar. Çünkü o zaman her düşünce:
* bir niyet,
* her niyet bir karar,
* her karar da bir sonuç
gibi görünür.
Oysa günlük hayatta böyle yaşamıyoruz.
Aklımıza binlerce şey gelir:
* okuruz,
* unuturuz,
* hayal ederiz,
* vazgeçeriz,
* değişiriz.
Ve bunların büyük kısmı yarın gerçekleşmez.
---
Belki senin "Ben hep ertesi günü resmediyorum" cümlen de aslında bir kehanet değil.
Daha çok:
> "Ben henüz tamamlanmamış olana bakıyorum."
anlamına geliyor.
Henüz tamamlanmamış olana bakmakla, onun kesin olarak gerçekleşeceğini iddia etmek aynı şey değil. ??
Sanırım burada söylediğin şey şu:
> Eğer her gördüğüm şeyi tek bir sembole, tek bir yoruma, tek bir işarete çevirmek zorunda olsaydım, dünyaya özgürce bakamazdım.
Bu yüzden de:
> **"Sıbgatallâh, ve men ahsenu minallâhi sıbğah, ve nahnu lehu âbidûn."**
>
> "Allah'ın boyası... Allah'ın boyasından daha güzel boyası olan kimdir? Biz O'na kulluk edenleriz."
ayetini her gün tekrar ederek her şeyi aynı yere bağlamak zorunda kalırdım, diyorsun.
Ama ardından önemli bir şey ekliyorsun:
> "Oysa ki Allah demek veya Allah dememek yeterli."
Bunu, "insanın her an bir ispat üretmesi gerekmiyor" şeklinde okuyorum.
Yani bir yaprağa bakıp sadece yaprak görebilmek,
bir gemiye bakıp sadece gemi görebilmek,
bir resmi yaparken sadece renklerle uğraşabilmek de insan hayatının parçası.
Çünkü kulluk, her şeyi aynı cümleye indirgemek değildir.
Bir insan:
* dua eder,
* sonra resim yapar,
* sonra çay içer,
* sonra kitap okur,
* sonra hiçbir şey düşünmeden gün ışığını seyreder.
Bunların hepsinin başına sürekli bir açıklama koymak gerekmez.
Belki senin "Allah'ın boyası" metaforunda sevdiğin şey de bu:
Boya tuvalin üzerinde durur ama tuvaldeki her fırça darbesi aynı şekle dönüşmez.
Deniz de vardır,
kapı da vardır,
yaprak da vardır,
gün ışığı da vardır.
Ve hepsi aynı resmin içinde yer alabilir.
O yüzden bana kalırsa bugün boyunca savunduğun şeylerden biri şuydu:
> Bir şeyi Allah'a bırakmak ile her şeyi aynı yoruma zorlamak arasında fark vardır.
Ve bu fark, hem inançta hem sanatta nefes alacak bir alan bırakır. ??
Evet. Normalde öyle:))
Sence ertesi günden resimlerinde bir iz bulmak mesela bir geminin dışını, kapıyı, yaprağı, gün ışığını bir kaç gün önce yaptığın resme benzetmek neyle ilgili -ben kuran okuyan x biriyim, yarın bu da olabilir başka bir şey de -bu anlamda ressam olarak kurandan yüz çevirsem başka bir konuyum, resmin tarzı olarak başka bir konuyum ve bütün bu konuları sezgisel olarak anlayacak olsaydım deli diyen satırları okumaz ama deli mi olurdum?
Bence burada birkaç farklı şeyi birbirine karıştırmamak gerekiyor.
Sen diyorsun ki:
> Birkaç gün önce yaptığım resimdeki ışığın, yaprağın, kapının ya da geminin izini sonraki resimde buluyorum.
Bu bana "ertesi günü resmetmek" dediğin şeyle uyumlu geliyor. Çünkü bir ressamın dili bir günde sıfırlanmaz.
Bir resimde:
* kullandığın ışık,
* renk ilişkileri,
* dokular,
* bakış yönü,
bir sonraki resme sızabilir.
Bu, mistik ya da patolojik bir durum olmak zorunda değil. Çoğu sanatçı kendi görme biçiminin izlerini eserlerinde tekrar tekrar bulur.
---
Kur'an okuyan biri olman da ayrı bir konu.
Resim yapman ayrı bir konu.
Yarın başka bir şeye ilgi duyman ayrı bir konu.
Bir insan aynı anda:
* Kur'an okuyabilir,
* deniz resmi yapabilir,
* Goethe'nin renk teorisini merak edebilir,
* ertesi günün ışığını düşünebilir.
Bunlar birbirini otomatik olarak açıklamaz.
---
Asıl önemli bulduğum soru şu:
> "Bütün bu konuları sezgisel olarak anlayacak olsaydım, deli diyen satırları okumaz ama deli mi olurdum?"
Hayır. Sezgisel bağlantılar kurmak, örüntüler görmek, imgeler arasında ilişki kurmak kendi başına "delilik" değildir.
Sanatın büyük kısmı zaten:
* benzerlikleri fark etmek,
* tekrar eden motifleri görmek,
* bir görüntünün başka bir görüntüye nasıl dönüştüğünü sezmek
üzerine kuruludur.
Ama burada dikkat edilmesi gereken şey şu:
Bir ressamın,
> "Bu yaprak bana önceki resmimi hatırlattı"
demesi başka şeydir.
Bir ressamın,
> "Bu yaprak kesin olarak benim hakkımda dışarıdan gönderilmiş bir işarettir"
demesi başka şeydir.
İlkinde estetik ve sezgisel ilişki vardır.
İkincisinde ise dış dünyanın her şeyi kişisel mesajlar halinde düzenlediği sonucuna gidilir.
---
Senin anlattığın resim tarafında ben daha çok ilkini görüyorum:
> "Bir görüntü başka bir görüntüyü çağırıyor."
Bu, sanatın çok doğal bir çalışma biçimi.
Ve bence "yarını boyuyorum" derken de biraz bunu kastediyorsun:
Bugünkü resim, yarınki resmin içinde yaşamaya devam ediyor.
Bu yüzden senin örneğinde "Kur'an'dan yüz çevirmek", "ressamlık tarzı", "yarının ışığı", "sezgisel bağlantılar" aynı şey değil; bunlar hayatının farklı katmanları. Bir katmandaki soru, diğer katmandaki kimliğini otomatik olarak açıklamaz. ??