1………., Şiiri - Kenan Gezici

• 

  Kenan Gezici

  Bu şiir, temel olarak yerinden edilmişlik, tutunamama, kayıp, içsel dönüşüm ve başkalarını korumak için acıyı içine gömme duyguları etrafında kurulmuş. Şiirin anlatıcısı yalnızca bir ayrılığı ya da bir ilişkiyi anlatmıyor; aynı zamanda kendi içindeki bazı parçaların göçünü, değişimini ve yok oluşunu da dile getiriyor.
  Şiirde belirgin bir olay örgüsünden çok, duyguların dalga dalga yükselip alçaldığı içsel bir monolog var. Anlatıcı geçmişe bakıyor, kendisini sorguluyor, yaşadığı dönüşümü anlamlandırmaya çalışıyor; fakat kesin bir sonuca ulaşamıyor. Bu belirsizlik, şiirin ruhuna uygun biçimde, metnin bütününe yayılmış durumda.
  1. Ana duygu: Yersiz yurtsuzluk
  Şiirin ilk dizesi, bütün metnin anahtarını veriyor:
  “Benim de yersiz yurtsuz mülteci hallerim oldu.”
  Buradaki “mülteci” sözcüğü yalnızca toplumsal ya da coğrafi bir anlam taşımıyor. Daha çok, kişinin kendi hayatında, kendi duygularında ve kendi benliğinde yabancılaşmasını ifade ediyor. “Yersiz yurtsuz” olmak, herhangi bir yere ait hissedememek; “mülteci haller” ise insanın kendi içinden bile uzaklaşması anlamına geliyor.
  Bu dize, şiirin ilerleyen bölümlerindeki şu ifadelerle birleşiyor:
  “Göç etti, gitti durmak isteyen yanlarım.”
  
  “Benim değil geldiğim bu yolculuk.”
  
  “Kendimle arama, / Mesafeler şehirler, ülkeler girdi.”
  Burada fiziksel bir göçten çok, duygusal ve ruhsal bir göç söz konusu. Şairin “durmak isteyen yanları” bir zamanlar ait olmak, bağlanmak ve kalmak istemiş; fakat sonunda onlar da göç etmiş. Bu, insanın kendi içindeki umut veren, seven, güvenen ya da tutunmak isteyen taraflarını kaybetmesini anlatıyor.
  2. Tutunma arzusu ve hayal kırıklığı
  Şiirde önemli bir karşıtlık var: Bir yanda durmak ve tutunmak isteyen bir taraf, diğer yanda sürekli uzaklaşan ve göç eden bir gerçeklik.
  “Durmak istediğim, tutunduğum bir çift el.”
  “Bir çift el” imgesi, şiirin en somut ve etkili imgelerinden biri. Bu eller sevilen bir kişiye, güvene, dayanışmaya veya hayata tutunma arzusuna işaret edebilir. Ancak hemen ardından gelen dize, bu tutunmanın sağlam olmadığını ortaya koyuyor:
  “Bilmedim ne çok yanılmışım, birikti hüznüm.”
  Burada şiirin duygusal ekseni kuruluyor: Tutunma isteği vardır, fakat tutunulan şey güvenilir değildir. Yanılgı tek bir anda yaşanmamış; zaman içinde birikmiş. Aynı şekilde hüzün de bir anda ortaya çıkmamış, katman katman oluşmuş.
  Şu dizelerde bu yanılgı daha da belirginleşiyor:
  “Sevsem değişir oldu en büyük yanılgım.”
  Bu dize, şiirin en güçlü sorgulamalarından birini içeriyor. Anlatıcı, sevginin karşısındaki kişiyi veya yaşanan durumu değiştireceğine inanmış olabilir. Fakat bunun bir yanılgı olduğunu fark etmiş. Sevginin her şeyi iyileştirmeye yetmeyeceği, kişinin kendi isteği olmadan değişemeyeceği düşüncesi burada öne çıkıyor.
  Bu bakımdan şiir yalnızca “terk edilme” şiiri değil; aynı zamanda sevginin dönüştürücü gücüne duyulan inancın sarsılması üzerine de kurulmuş.
  3. Geçmişten bugüne dönüşüm
  Şiirin merkezindeki sorulardan biri şudur:
  “Bilmedim ben neydim şimdi neye döndüm.”
  Bu dize, metnin en açık kimlik sorgulamasıdır. Anlatıcı sadece “ne yaşadım?” diye sormuyor; “Bu yaşadıklarım beni neye dönüştürdü?” sorusunu da soruyor.
  Burada “ben” sabit bir varlık değil. Geçmişteki kişiyle şimdiki kişi arasında büyük bir mesafe oluşmuş:
  “Kendimle arama, / Mesafeler şehirler, ülkeler girdi.”
  Bu mesafeler gerçek şehirler ve ülkeler olabileceği gibi, insanın kendi içindeki uzaklaşmayı da anlatabilir. Şair, kendisini artık kendisine bile yakın hissetmiyor. Bu nedenle şiirdeki en güçlü yabancılaşma, başkasına değil, kişinin kendi benliğine karşı yaşadığı yabancılaşmadır.
  “Yoruldum, gözüm kapalı bundan sonra”
  Bu ifade bir teslimiyet ve tükenmişlik duygusu taşıyor. “Gözüm kapalı” olmak, artık yeni bir hayal kurmamak, olacakları önceden görmeye çalışmamak ve kendini korumak için beklentiyi terk etmek şeklinde okunabilir.
  4. İçsel ölüm ve filiz imgesi
  Şiirin dikkat çekici imgelerinden biri şudur:
  “Öldü yüreğimin, filizleri bir oh diyemedim.”
  Burada “filiz” sözcüğü umut, yeniden doğuş, sevgi, başlangıç ve yaşama enerjisi çağrışımı yapıyor. Ancak yüreğin filizleri “ölmüş”. Yani anlatıcının içinde büyümeye başlayan güzel ihtimaller gelişemeden yok olmuş.
  “Bir oh diyemedim” ifadesi ise şiirin genelindeki sıkışmışlık duygusunu güçlendiriyor. Anlatıcı yalnızca üzülmemiş; acısını dışarı atıp rahatlayamamış. İçinde biriken şeyleri boşaltamadığı için yas süreci tamamlanamamış.
  Bu dize, şiirin son bölümündeki yangın imgesiyle de doğrudan bağlantılı:
  “Ben içimde yangın yaşarım.”
  
  “Elim kolum bağlı bunu bilin.”
  
  “Yanmayın diye bu yangını içimde tutarım.”
  Başta filizlerin ölümü, sonda yangının içeride tutulması var. Yani şiir, filizlenemeyen bir umuttan, içe gömülen bir yangına doğru ilerliyor.
  5. “Yolculuk” ve kontrol kaybı
  Şiirde yolculuk imgesi, kişinin kendi hayatına yabancılaşmasını ifade ediyor:
  “Benim değil geldiğim bu yolculuk.”
  Bu oldukça güçlü bir cümle. Anlatıcı bulunduğu yere kendi isteğiyle gelmemiş gibi hissediyor. Yaşananların içinde olmuş, fakat yaşananların yönünü belirleyememiş. Bu nedenle hayat, onun seçtiği bir yol olmaktan çıkıp maruz kaldığı bir sürece dönüşmüş.
  Şu dizelerde bu kontrol kaybı daha da somutlaşıyor:
  “Serildi sere serpe heves kaçıran ne varsa.”
  “Heves kaçıran ne varsa” ifadesi, hayal kırıklıklarının ve engellerin birikimini anlatıyor. Artık umutlanmayı zorlaştıran ne varsa görünür hâle gelmiş. Burada “serildi sere serpe” sözü, olumsuzlukların gizlenmeden, bütün çıplaklığıyla ortaya çıkmasını sağlıyor.
  6. Şehirler, ülkeler ve mesafe
  Şiirde “mesafe” kelimesi önemli bir leitmotif, yani tekrar eden temel imge olarak işlev görüyor:
  “Serildi mesafeler, gel gör.”
  
  “Kendimle arama, / Mesafeler şehirler, ülkeler girdi.”
  Mesafe burada sadece uzaklık değil; ilişkinin, güvenin, geçmişin ve benliğin arasına giren bütün engelleri temsil ediyor. “Şehirler” ve “ülkeler” ifadesi, ayrılığın boyutunu genişletiyor. Anlatıcı ile kendisi, anlatıcı ile sevdiği kişi ya da geçmiş ile bugün arasında neredeyse aşılması imkânsız bir coğrafya oluşmuş.
  “Gel gör” ifadesi ise ilginç bir biçimde hem davet hem sitem taşıyor. Sanki anlatıcı karşısındaki kişiye:
  “Bende olanı gör,”
  “Bu uzaklığın ne hâle getirdiğini gör,”
  “Benim yaşadığım yıkıma tanık ol”
  demektedir.
  7. Fırtına ve gün batımı imgeleri
  Şiirde doğa imgeleri, anlatıcının ruh hâlini yansıtıyor:
  “Bu nasıl döngü fırsatını kollar gün batımı.”
  
  “Çırpım çırpım olduğunda yüreğim.”
  
  “An gelip fırtına durulmasa da içimde.”
  “Gün batımı” geleneksel olarak sona erme, hüzün, geçip gitme ve karanlığa yaklaşma duygularını taşır. Burada gün batımı sanki anlatıcının zayıf anını kollayan bir güç gibi kişileştirilmiş. “Döngü” sözcüğü ise yaşananların tek seferlik olmadığını düşündürüyor. Anlatıcı aynı acıların, benzer hayal kırıklıklarının ve içsel fırtınaların tekrar tekrar yaşandığını hissediyor.
  “Fırtına” ise kontrol edilemeyen içsel karmaşayı simgeliyor. Fırtına dışarıda değil, içeride:
  “Fırtına durulmasa da içimde.”
  Bu, şiirin genel yapısını özetleyen bir imgedir. Dış dünyada hayat devam ediyor olabilir; ancak anlatıcının içinde hâlâ çözülememiş bir hareketlilik vardır.
  8. Başkalarını korumak için susmak
  Şiirin son bölümü, anlatıcının yalnızca acı çeken biri olmadığını; aynı zamanda başkalarına zarar vermemek için kendisini susturan biri olduğunu gösteriyor:
  “Yakmasın dünyanızı diye ondan suskunum.”
  Bu dize, şiire fedakârlık ve korumacılık boyutu kazandırıyor. Anlatıcı içindeki öfkeyi, acıyı ve yangını dışarıya yansıtmıyor; çünkü başkalarının dünyasını yakmaktan korkuyor.
  Devamındaki dizeler bu tavrı açıklıyor:
  “Bir toz zerresine, sizi döndürecek,”
  
  “Ben içimde yangın yaşarım.”
  
  “Yanmayın diye bu yangını içimde tutarım.”
  Buradaki “toz zerresi” küçük görünen bir şeyin büyük bir etki yaratabileceğini düşündürüyor. Anlatıcının içindeki yangın, dışarıya çıktığında başkalarını da dönüştürebilecek, sarsabilecek veya incitebilecek kadar büyük. Bu nedenle susmak, onun için yalnızca çaresizlik değil, aynı zamanda bir koruma biçimi.
  Fakat bu koruma biçimi anlatıcıyı da tüketiyor. Başkalarını yakmamak için kendi içinde yanıyor. Böylece şiirin sonunda önemli bir ahlaki ve psikolojik çatışma ortaya çıkıyor:
  Konuşursa başkalarını incitebilir.
  Susarsa kendisi tükenir.
  Dışarı vurursa yıkım büyür.
  İçinde tutarsa yangın devam eder.
  Bu açmaz, şiirin en yoğun dramatik noktasıdır.
  9. Dil ve anlatım özellikleri
  Şiirin dili, klasik ölçü ve uyak düzeninden çok duygusal akışa ve iç konuşmaya dayanıyor. Serbest şiir anlayışına yakın bir yapı var. Dizelerin uzunlukları değişiyor ve bazı ifadeler bilinçli ya da bilinçsiz biçimde konuşma dilini koruyor.
  Öne çıkan anlatım özellikleri şunlar:
  a. Birinci tekil kişi anlatımı
  “Ben”, “içimde”, “yüreğim”, “gözüm”, “kendimle arama” gibi ifadeler şiiri doğrudan itiraf biçimine yaklaştırıyor. Okur, dışarıdan bir hikâye dinlemekten çok, anlatıcının zihnine ve kalbine giriyor.
  b. Tekrarlarla yoğunluk oluşturma
  “Mesafe”, “içimde”, “yanılgı”, “geldi”, “gitti”, “durmak”, “yangın” gibi kavramlar farklı biçimlerde tekrarlanıyor. Bu tekrarlar, anlatıcının bazı duygulardan kurtulamadığını gösteriyor.
  c. Zıtlıklar
  Şiirde birçok karşıtlık bulunuyor:
  Durmak / göç etmek
  Tutunmak / bırakılmak
  Sevmek / yanılmak
  Filiz / ölüm
  Fırtına / durulma
  Susmak / yangın
  Yakmak / korumak
  Geçmiş / şimdi
  Bu zıtlıklar, şiirin iç gerilimini oluşturuyor.
  d. Soyut ve somut imgelerin birlikteliği
  “Mesafe”, “hüzün”, “yanılgı”, “mutsuzluk” gibi soyut kavramlar; “çift el”, “şehirler”, “ülkeler”, “rüzgâr”, “gün batımı”, “toz zerresi” ve “yangın” gibi somut imgelerle birlikte kullanılıyor. Bu, duyguların görünür hâle gelmesini sağlıyor.
  10. Şiirin bölümler hâlinde gelişimi
  Şiir, anlam bakımından birkaç bölüme ayrılabilir:
  İlk bölüm: Tutunma ve yanılgı
  “Durmak istediğim, tutunduğum bir çift el.”
  
  “Bilmedim ne çok yanılmışım, birikti hüznüm.”
  Başlangıçta bir bağ kurma ve kalma arzusu vardır. Fakat bu arzunun bir yanılgıya dönüştüğü anlaşılır.
  İkinci bölüm: Kopuş ve kimlik sorgusu
  “Göç etti, gitti durmak isteyen yanlarım.”
  
  “Bilmedim ben neydim şimdi neye döndüm.”
  Bu bölümde anlatıcı, yalnızca karşısındaki kişiyi değil, kendisini de kaybettiğini fark eder.
  Üçüncü bölüm: Tükenme ve içsel uzaklık
  “Yoruldum, gözüm kapalı bundan sonra.”
  
  “Kendimle arama, / Mesafeler şehirler, ülkeler girdi.”
  Burada yorgunluk ve kendine yabancılaşma belirginleşir.
  Dördüncü bölüm: Döngüsel mutsuzluk
  “Bu nasıl döngü fırsatını kollar gün batımı.”
  
  “An gelip fırtına durulmasa da içimde.”
  Anlatıcı yaşadıklarının tekrar eden bir döngüye dönüştüğünü hisseder.
  Son bölüm: Yangını içine gömme
  “Yanmayın diye bu yangını içimde tutarım.”
  Şiirin sonunda anlatıcı, kendi acısını başkalarına yansıtmamayı seçer. Ancak bu seçim, onun kurtulduğu anlamına gelmez; aksine acısını daha derin biçimde içine gömdüğünü gösterir.
  11. Şiirin güçlü yönleri
  Şiirin en güçlü tarafı, duygunun samimi ve doğrudan aktarılmasıdır. Özellikle şu dizeler etkili ve akılda kalıcıdır:
  “Göç etti, gitti durmak isteyen yanlarım.”
  “Bilmedim ben neydim şimdi neye döndüm.”
  “Kendimle arama, / Mesafeler şehirler, ülkeler girdi.”
  “Ben içimde yangın yaşarım.”
  “Yanmayın diye bu yangını içimde tutarım.”
  Bu dizelerde hem bireysel bir hikâye hem de birçok okurun kendinden bir şey bulabileceği ortak bir ruh hâli bulunuyor. Şiir, belirli bir olayın ayrıntılarını vermese de kaybetme ve kendinden uzaklaşma duygusunu güçlü biçimde taşıyor.
  Özellikle son iki dize, şiirin bütününü geriye dönük olarak anlamlandırıyor. Önceki bölümlerdeki suskunluk, yorgunluk, mesafe ve fırtına; finalde “yangını içinde tutma” davranışına bağlanıyor.
  12. Geliştirilebilecek yönler
  Şiirin duygusu güçlü olmakla birlikte, bazı dizelerde anlamın bulanıklaşmasına veya dilbilgisel kopukluklara rastlanıyor. Bu durum şiirin ham, içten ve doğrudan havasını destekleyebilir; ancak daha yoğun ve etkili bir şiirsel yapı için bazı dizeler gözden geçirilebilir.
  “Sevsem değişir oldu en büyük yanılgım.”
  Bu dize anlam bakımından yoğun; ancak sözdizimi biraz kapalı. Şu biçimlerde daha açık hâle getirilebilir:
  “Seversem değişir sandım; en büyük yanılgım buydu.”
  “Sevgiyle değişir sandım, en büyük yanılgım buydu.”
  “Sevsem değişir sanmak, en büyük yanılgımdı.”
  “Öldü yüreğimin, filizleri bir oh diyemedim.”
  Bu dize güçlü bir imge taşıyor; fakat cümle yapısı biraz belirsiz. Şunlar düşünülebilir:
  “Yüreğimin filizleri öldü, bir ‘oh’ diyemedim.”
  “Yüreğimdeki filizler öldü; bir kez olsun ‘oh’ diyemedim.”
  “Öldü yüreğimin filizleri, ben bir ‘oh’ bile diyemedim.”
  “ara ara mutsuzumum, kursağım.”
  Buradaki “mutsuzumum” ifadesi muhtemelen yazım hatası ya da bilinçli bir kelime kırılması gibi duruyor. Eğer bilinçli değilse düzeltilmesi şiirin akışını güçlendirebilir. “Kursağım” sözcüğü ise “kursağında kalmak” deyimini çağrıştırıyor; fakat dize şu hâliyle anlam bakımından oldukça kapalı:
  “Sevinir gibiler, ara ara mutsuzumum, kursağım.”
  Olası düzenlemeler:
  “Sevinir gibiler; oysa mutluluğum kursağımda kalır.”
  “Sevinir gibiler, ben ara ara mutsuzum; sevincim kursağımda.”
  “Sevinir gibiler; mutluluğumsa kursağımda kalır.”
  “Bir toz zerresine, sizi döndürecek,”
  Bu dize de anlam açısından tamamlanmamış hissi veriyor. “Sizi döndürecek” ifadesi değiştirmek, başkalaştırmak veya bir girdaba sürüklemek anlamında kullanılabilir. Ancak okurun bunu kavrayabilmesi için tamamlayıcı bir sözcük gerekebilir:
  “Bir toz zerresi bile sizi döndürecek.”
  “Bir toz zerresine dönüşecek, sizi döndürecek.”
  “Bir toz zerresi kadar küçük bir şey, sizi bile döndürecek.”
  Buradaki amaç, belirsizliği korumaksa dize olduğu gibi bırakılabilir; ancak anlamın okura daha doğrudan geçmesi isteniyorsa yeniden kurulması yararlı olur.
  13. Şiire uygun başlık önerileri
  Şiirde başlık bulunmadığı için, metnin merkezindeki imgelerden hareketle şu başlıklar düşünülebilir:
  İçimdeki Yangın
  Yersiz Yurtsuz
  Göç Eden Yanlarım
  Kendimle Arama
  Bir Çift El
  Durmak İsteyen Yanlarım
  Mesafeler Şehirler Ülkeler
  Filizleri Ölen Yürek
  Yanmayın Diye
  Ben Neydim, Neye Döndüm
  Bana göre şiirin ruhunu en iyi yansıtan üç başlık:
  Göç Eden Yanlarım
  Kendimle Arama
  İçimdeki Yangın
  Özellikle “Göç Eden Yanlarım”, şiirin hem “mülteci”, “yolculuk” ve “mesafe” imgelerini hem de insanın kendi içindeki parçalarını kaybetmesini kapsıyor.
  Genel değerlendirme
  Bu şiir, bir ayrılığın ardından yaşanan duygusal dağılmayı, kişinin kendi içindeki umut ve bağlılık duygularından uzaklaşmasını anlatıyor. Ancak şiiri yalnızca bir aşk ya da ayrılık şiiri olarak sınırlamak doğru olmaz. Metnin daha geniş anlamı, insanın hayat karşısında kendisini yerinden edilmiş, yorgun, yabancı ve dönüşmüş hissetmesiyle ilgilidir.
  Şiirin temel cümlesi şu şekilde özetlenebilir:
  İnsan bazen bir başkasını kaybetmekten çok, o kişiye tutunmaya çalışan kendi hâlini kaybeder.
  Şairin en belirgin başarısı, bu kaybı “göç”, “mesafe”, “fırtına”, “filiz” ve “yangın” imgeleriyle görünür kılmasıdır. Şiirin sonundaki düşünce ise metne ahlaki bir derinlik kazandırır: Anlatıcı, kendi acısının başkalarına zarar vermemesi için susmayı seçer. Fakat bu suskunluk, onun içindeki yangını söndürmez; yalnızca yangının dışarıdan görünmesini engeller.
  Bu nedenle şiir, sessiz bir çöküşün ve başkalarını korumak uğruna içine gömülen büyük bir acının şiiri olarak değerlendirilebilir.

  Devamını Göster

  • 0
  • 0

  Cevap Yaz

TÜM YORUMLAR (1)